Sanjay Gandhi Niradhar Yojana – महाराष्ट्र राज्य सरकारद्वारे राबवल्या जाणाऱ्या ‘संजय गांधी निराधार अनुदान योजना’ आणि ‘श्रावणबाळ योजना’ या दोन अत्यंत महत्त्वाच्या कल्याणकारी योजना आहेत. राज्यातील लाखो वृद्ध, विधवा, दिव्यांग आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त व्यक्ती या मानधनावर आपल्या औषधोपचाराचा आणि उदरनिर्वाहाचा खर्च भागवत असतात. मात्र, गेल्या काही महिन्यांपासून मानधनाची तारीख निश्चित होऊनही अनेक लाभार्थ्यांच्या खात्यात पैसे जमा न झाल्याने चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे.
या लेखात आपण पाहणार आहोत की, नेमक्या कोणत्या तांत्रिक कारणांमुळे हे मानधन रखडले आहे, ई-केवायसी (e-KYC) किती महत्त्वाची आहे आणि जानेवारी २०२६ मध्ये तुमचे थकीत मानधन नक्की कधी जमा होणार?
मानधनाला विलंब होण्याचे मुख्य कारण: PFMS प्रणालीतील बदल
केंद्र आणि राज्य सरकारने आता सर्व सरकारी योजनांचे पैसे थेट लाभार्थ्यांच्या खात्यात (Direct Benefit Transfer – DBT) जमा करण्यासाठी PFMS (Public Financial Management System) या प्रणालीचा वापर वाढवला आहे. ही प्रणाली अधिक पारदर्शक आणि सुरक्षित करण्यासाठी शासनाने काही नवीन सॉफ्टवेअर अपडेट्स केले आहेत.
तांत्रिक अडथळे काय आहेत?
- आधार-बँक लिंकिंग: नवीन नियमांनुसार, तुमचे बँक खाते केवळ आधार कार्डाशी लिंक असून चालणार नाही, तर ते ‘NPCI मॅपर’ वर सक्रिय असणे आवश्यक आहे.
- निधी वितरणाची नवीन पद्धत: पूर्वी जिल्हास्तरावरून चेक किंवा आरटीजीएसद्वारे पैसे वितरित व्हायचे, परंतु आता सर्व प्रक्रिया ऑनलाईन पोर्टलद्वारे होत असल्याने सुरुवातीला काही तांत्रिक ‘ग्लिच’ येत आहेत.
- डेटा व्हेरिफिकेशन: लाभार्थ्यांचा जुना डेटा आणि नवीन डिजिटल डेटा यांची पडताळणी करताना विसंगती आढळल्यास पेमेंट थांबवले जात आहे.
ई-केवायसी (e-KYC) आणि बँक खाते पडताळणीची अनिवार्यता
शासनाच्या निदर्शनास आले आहे की, अनेक ठिकाणी लाभार्थी मृत झाल्यानंतरही त्यांच्या नावे मानधन उचलले जात होते. तसेच काही अपात्र व्यक्तींनी चुकीची कागदपत्रे देऊन योजनेचा लाभ घेतला आहे. ही गळती रोखण्यासाठी सरकारने ई-केवायसी सक्तीची केली आहे.
तुमचे मानधन ‘होल्ड’वर राहण्याची कारणे:
- अपूर्ण ई-केवायसी: जर तुम्ही अद्याप आपल्या क्षेत्रातील सेतू केंद्र किंवा तहसील कार्यालयात जाऊन बायोमेट्रिक पडताळणी केली नसेल, तर तुमचे नाव तात्पुरते स्थगित केले जाऊ शकते.
- इन-ॲक्टिव्ह बँक खाते: जर तुम्ही गेल्या ६ महिन्यांपासून खात्यातून व्यवहार केला नसेल, तर बँक खाते ‘Dormant’ (निष्क्रिय) करते. अशा खात्यात सरकारी अनुदान जमा होऊ शकत नाही.
- नावातील तफावत: आधार कार्डावरील नाव आणि बँक पासबुकावरील नाव यामध्ये स्पेलिंगची चूक असल्यास PFMS प्रणाली पेमेंट रिजेक्ट करते.
महत्त्वाची टीप: लाभार्थ्यांनी तातडीने आपल्या बँकेत जाऊन ‘KYC Form’ भरून द्यावा आणि खाते सुरू असल्याची खात्री करावी.
थकीत मानधन कधी मिळणार? (संभाव्य तारीख आणि अपडेट)
महसूल विभाग आणि सामाजिक न्याय विभागाकडून मिळालेल्या ताज्या माहितीनुसार, नोव्हेंबर आणि डिसेंबर २०२५ या दोन महिन्यांचा निधी आता जिल्हा तिजोरी कार्यालयांकडे (District Treasury) सुपूर्द करण्यात आला आहे.
संभाव्य वेळापत्रक:
- जानेवारी २०२६ चा पहिला पंधरवडा: १० ते १५ जानेवारी २०२६ च्या दरम्यान बहुतांश लाभार्थ्यांच्या खात्यात दोन महिन्यांचे एकत्रित मानधन जमा होण्याची प्रक्रिया सुरू होईल.
- बॅकलॉग पेमेंट: ज्यांचे मागील ३-४ महिन्यांचे पैसे रखडले आहेत, त्यांना ई-केवायसी पूर्ण केल्यानंतर सर्व थकबाकी एकाच वेळी दिली जाणार आहे.
प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे की, निधीची कमतरता नसून केवळ तांत्रिक प्रक्रियेमुळे हा उशीर झाला आहे. त्यामुळे लाभार्थ्यांनी घाबरून जाण्याचे कारण नाही.
घरबसल्या मानधनाचे स्टेटस कसे तपासायचे?
आता तुम्हाला मानधनाची माहिती घेण्यासाठी वारंवार बँकेत किंवा तहसील कार्यालयात जाण्याची गरज नाही. तुम्ही खालील मार्गांनी पेमेंट स्टेटस तपासू शकता:
PFMS पोर्टलचा वापर:
- सर्वप्रथम पोर्टलवर जा.
- ‘Know Your Payment’ या पर्यायावर क्लिक करा.
- तुमचा बँक खाते क्रमांक आणि बँकेचे नाव टाका.
- कॅप्चा कोड भरून ‘Send OTP’ वर क्लिक करा.
- तुमच्या मोबाईलवर आलेला ओटीपी टाकल्यानंतर तुम्हाला तुमचे पैसे कधी जमा झाले किंवा का रखडले आहेत, याची संपूर्ण माहिती मिळेल.
मिस्ड कॉल सुविधा:
तुमचा मोबाईल नंबर बँकेत नोंदणीकृत असेल तर तुम्ही तुमच्या बँकेच्या अधिकृत टोल-फ्री नंबरवर मिस्ड कॉल देऊन बॅलन्स चेक करू शकता.
‘आपले सरकार’ सेवा केंद्र:
जवळच्या ‘आपले सरकार’ केंद्रावर जाऊन आपला आधार नंबर देऊन तुम्ही योजनेच्या स्थितीबद्दल माहिती घेऊ शकता.
मानधन मिळत नसल्यास काय करावे?
जर तुमच्या गावातील किंवा परिसरातील इतर लोकांचे पैसे आले आहेत आणि फक्त तुमचेच पैसे रखडले असतील, तर खालील पावले उचला:
- तहसील कार्यालय संपर्क: तुमच्या तालुक्यातील संजय गांधी निराधार योजना विभागात जाऊन आपल्या अर्जाची स्थिती तपासा.
- बँक मॅनेजरशी चर्चा: बँकेत जाऊन तुमचे खाते ‘DBT’ साठी सक्षम आहे का, हे तपासा.
- नवीन अर्ज पडताळणी: जर तुम्ही नवीन अर्ज केला असेल, तर तो मंजूर झाला आहे की नाही (Sanction Order) याची खात्री करा.
संजय गांधी निराधार योजना: एक सामाजिक आधार
ही योजना केवळ आर्थिक मदत नाही, तर निराधार लोकांसाठी सन्मानाने जगण्याचे साधन आहे. सध्या या योजनेअंतर्गत मानधनात वाढ करण्याची मागणी देखील होत आहे. शासनाने यापूर्वी मानधन १००० रुपयांवरून १५०० रुपये केले होते. महागाई लक्षात घेता हे मानधन वेळेवर मिळणे ही काळाची गरज आहे.
लाभार्थी श्रेणी:
- ६५ वर्षांवरील वृद्ध (ज्यांना उत्पन्नाचे साधन नाही).
- निराधार महिला आणि विधवा.
- ४०% पेक्षा जास्त अपंगत्व असलेले व्यक्ती.
- अनाथ मुले.
निष्कर्ष :
निराधार योजना आणि श्रावणबाळ योजनेचे पैसे न येण्यामागे तांत्रिक सुधारणा आणि ई-केवायसी ही प्रमुख कारणे आहेत. जानेवारी २०२६ च्या सुरुवातीलाच हे पैसे जमा होणार असल्याने लाभार्थ्यांना मोठा दिलासा मिळणार आहे. तरीही, ज्यांनी अद्याप आधार लिंकिंग आणि केवायसी केलेले नाही, त्यांनी ते तातडीने पूर्ण करावे जेणेकरून भविष्यात मानधनात कोणताही खंड पडणार नाही.
तुम्हाला ही माहिती उपयुक्त वाटली असल्यास तुमच्या गावातील किंवा ओळखीच्या निराधार लाभार्थ्यांपर्यंत हा लेख नक्की शेअर करा.
Sanjay Gandhi Niradhar Yojana
