Summer Tomato Farming – शेती हा व्यवसायाचा असा प्रकार आहे जिथे निसर्ग आणि बाजारपेठ या दोन्ही गोष्टींचा समतोल राखावा लागतो. सध्या २०२६ चे वर्ष उजाडले आहे आणि उन्हाळ्याची चाहूल लागताच शेतकरी बांधवांच्या मनात धाकधूक सुरू झाली आहे. उन्हाळ्यात टोमॅटो लागवड करणे म्हणजे अग्नीपरीक्षाच असते. वाढते तापमान, पाण्याची घटती पातळी, फुलगळती आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे पिकावर येणारा ‘व्हायरस’. या सर्व कारणांमुळे अनेक शेतकरी उन्हाळ्यात टोमॅटो लावायला घाबरतात.
पण मित्रांनो, “जिथे जोखीम जास्त, तिथेच नफाही जास्त असतो!” जर तुम्ही योग्य नियोजन, आधुनिक वाणांची निवड आणि कीड-रोग व्यवस्थापन चोख ठेवले, तर हाच उन्हाळी टोमॅटो तुम्हाला ‘लाल सोन्याची’ झळाळी मिळवून देऊ शकतो. आजच्या या विशेष लेखात आपण उन्हाळी टोमॅटो लागवडीचे संपूर्ण गणित मांडणार आहोत.
उन्हाळी टोमॅटो लागवडीचे महत्त्व आणि बाजारपेठेचे शास्त्र
उन्हाळ्यात टोमॅटोची आवक कमी असते कारण उष्णतेमुळे उत्पादन घटते. परिणामी, मे आणि जून महिन्यात टोमॅटोचे दर गगनाला भिडतात. या काळात जर तुमच्याकडे दर्जेदार माल उपलब्ध असेल, तर तुम्हाला प्रती क्रेटला अपेक्षित दरापेक्षा कितीतरी जास्त भाव मिळू शकतो.
बाजारपेठेची मागणी ओळखा
लागवड करण्यापूर्वी तुमचा माल कुठे विकला जाणार आहे, याचा अभ्यास करणे अत्यंत आवश्यक आहे. टोमॅटोच्या आकारावरून बाजाराचे दोन भाग पडतात:
- लंबोळका (अंडाकृती) टोमॅटो: महाराष्ट्रातील स्थानिक बाजारपेठा, मुंबई, पुणे आणि उत्तर भारतात या टोमॅटोला सर्वाधिक पसंती असते. हा टोमॅटो चवीला फारसा आंबट नसतो आणि घरगुती वापरासाठी ग्राहकांच्या पसंतीस उतरतो.
- गोल टोमॅटो: दक्षिण भारतात (कर्नाटक, तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश) या टोमॅटोची मोठी बाजारपेठ आहे. याची साल जाड असल्याने हा लांबच्या प्रवासात खराब होत नाही. दक्षिणेकडील राज्यात सांबर आणि रस्सा भाजीसाठी याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.
२०२६ मधील सर्वोत्तम वाणांची निवड (Variety Selection)
वाण निवडणे ही पिकाच्या यशाची पहिली पायरी आहे. उन्हाळ्यात केवळ उत्पादन देऊन चालत नाही, तर ते वाण उष्णता सहन करणारे (Heat Tolerant) असावे लागते.
व्हायरस प्रतिबंधक वाणांना प्राधान्य द्या
उन्हाळ्यात ‘लीफ कर्ल व्हायरस’ (पाने गुंडाळणारा रोग) आणि ‘तिरंगा’ रोगाचा प्रादुर्भाव सर्वाधिक असतो. त्यामुळे खालील वैशिष्ट्ये असलेल्या वाणांची निवड करा:
- प्रतिकारशक्ती: ज्या वाणांमध्ये व्हायरसशी लढण्याची नैसर्गिक क्षमता आहे.
- फळाचा दर्जा: उष्णतेतही फळाचा रंग गडद लाल आणि चकाकी देणारा असावा.
- फुलांची सेटिंग: ४०-४५ अंश तापमानातही ज्यांची फुलगळ होत नाही, असे वाण निवडा.
रोपवाटिका व्यवस्थापन: पाया भक्कम करा
बऱ्याचदा शेतकरी घरच्या घरी गादीवाफ्यावर रोपे तयार करतात, पण उन्हाळ्यात ‘प्रोट्रे’ (Pro-tray) मधील रोपे लावणे सर्वात फायदेशीर ठरते.
- कोकोपीटचा वापर: कोकोपीट ओलावा टिकवून ठेवते, ज्यामुळे मुळांची वाढ चांगली होते.
- रोप निवडताना घ्यायची काळजी: रोप साधारणपणे २१ ते २५ दिवसांचे आणि ५-६ इंचांचे असावे. रोपाचे खोड जाड आणि मुळे पांढरी शुभ्र असावीत.
- हार्डनिंग प्रक्रिया: नर्सरीमधील रोपे ही नेटहाऊसच्या सुरक्षित वातावरणात वाढलेली असतात. ती थेट उन्हात लावण्यापूर्वी २-३ दिवस बाहेरच्या वातावरणाशी जुळवून घेतील अशा ठिकाणी ठेवावीत. यालाच ‘हार्डनिंग’ म्हणतात. यामुळे शेतात लावल्यानंतर रोपे मरण्याचे प्रमाण कमी होते.
जमिनीची तयारी आणि पूर्वमशागत Summer Tomato Farming
टोमॅटोसाठी पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी मध्यम ते भारी जमीन योग्य ठरते.
- नांगरणी: जमीन खोल नांगरून २-३ दिवस तापू द्यावी. यामुळे जमिनीतील सुप्त कीड आणि बुरशी नष्ट होते.
- खत व्यवस्थापन (Basal Dose): एकरी ८-१० गाड्या चांगले कुजलेले शेणखत टाकावे. त्यासोबतच निंबोळी पेंड, डॅप (DAP), आणि पोटॅश यांचा योग्य डोस द्यावा.
- बेड तयार करणे: उन्हाळ्यात ‘गादीवाफा’ (Raised Bed) पद्धतच वापरावी. बेडची रुंदी ४ फूट आणि दोन बेडमधील अंतर ५-६ फूट ठेवावे.
मल्चिंग पेपर आणि ठिबक सिंचनाचा वापर
उन्हाळी शेतीमध्ये तंत्रज्ञानाशिवाय यश मिळवणे कठीण आहे.
- मल्चिंग पेपर: उन्हाळ्यात २५ ते ३० मायक्रॉनचा मल्चिंग पेपर वापरावा. यामुळे जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो, तण वाढत नाही आणि मुळांजवळील तापमान नियंत्रित राहते.
- ठिबक सिंचन: पाण्याचे नियोजन करण्यासाठी ठिबक सिंचन (Drip Irrigation) अनिवार्य आहे. यामुळे झाडाला आवश्यक तेवढेच पाणी आणि विद्राव्य खते थेट मुळापाशी देता येतात.
लागवडीची योग्य पद्धत
लागवड करताना रोपांमधील अंतर महत्त्वाचे असते.
- झिग-झॅग पद्धत: एका बेडवर दोन ओळींत झिग-झॅग पद्धतीने लागवड करावी. दोन रोपांतील अंतर दीड ते दोन फूट ठेवावे. यामुळे झाडाला घेर धरण्यास जागा मिळते आणि हवा खेळती राहते.
- वेळ: लागवड नेहमी संध्याकाळच्या वेळी करावी, जेणेकरून रात्रीच्या थंडाव्यात रोपे स्थिर होतील.
अन्नद्रव्य आणि पाणी व्यवस्थापन
टोमॅटो हे ‘खादाड’ पीक आहे. त्याला सतत अन्नाची गरज असते.
विद्राव्य खतांचे नियोजन (Fertigation Schedule)
- सुरुवातीचा काळ (०-३० दिवस): मुळांच्या वाढीसाठी १९:१९:१९ आणि ह्युमिक ॲसिडचा वापर करावा.
- वाढीचा काळ (३०-५० दिवस): १२:६१:० आणि कॅल्शियम नायट्रेटचा वापर करावा.
- फळधारणा आणि फुलोरा: ०:५२:३४ आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची (Micronutrients) फवारणी करावी.
- फळ पक्व होणे: १३:०:४५ आणि ०:०:५० मुळे फळाला वजन आणि चकाकी येते.
पाणी देण्याचे नियोजन: उन्हाळ्यात जमिनीत ओलावा सतत टिकून राहील याची काळजी घ्या. पाणी सकाळी लवकर किंवा रात्री उशिरा द्यावे. दुपारी कडक उन्हात पाणी देणे टाळावे.
कीड आणि रोग नियंत्रण (Pest & Disease Control)
उन्हाळी टोमॅटो समोर सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे ‘कीड’.
- पांढरी माशी आणि मावा: हे कीटक व्हायरस पसरवण्याचे मुख्य काम करतात. यासाठी पिवळे आणि निळे चिकट सापळे (Sticky Traps) एकरी ४०-५० लावावेत.
- नागअळी (Leaf Miner): पानांवर पांढऱ्या रेषा दिसू लागल्यास तातडीने निंबोळी अर्काची किंवा योग्य कीटकनाशकाची फवारणी करावी.
- करपा (Blight): ढगाळ वातावरण किंवा आर्द्रता वाढल्यास करपा येऊ शकतो. यासाठी बोर्डो मिश्रण किंवा स्पर्शजन्य बुरशीनाशकांचा वापर करावा.
उन्हाळ्यासाठी विशेष टिप्स (Expert Advice)
- सावलीची सोय: कडाक्याचे ऊन असेल तर शेताच्या कडेला मका किंवा तागाची लागवड करावी, जे ‘विंड ब्रेकर’ (Wind Breaker) म्हणून काम करतील.
- फळ सेटिंग: उन्हाळ्यात पारा ४० अंशाच्या वर गेल्यास परागीभवन (Pollination) नीट होत नाही. अशा वेळी ‘हार्मोनल’ फवारणी करण्यापेक्षा सकाळच्या वेळी झाडांना हलकेच हलवणे (Vibration) फायदेशीर ठरते.
- स्टेकिंग (आधार देणे): टोमॅटोला तार-काठीचा आधार देणे अत्यंत गरजेचे आहे. यामुळे फळे जमिनीला टेकून सडत नाहीत आणि औषध फवारणी सुलभ होते.
तोडणी आणि पॅकेजिंग
टोमॅटोची तोडणी बाजारपेठेच्या अंतरावरून ठरवावी.
- जर बाजार जवळ असेल, तर फळ पूर्ण लाल झाल्यावर तोडावे.
- जर लांबच्या प्रवासासाठी माल पाठवायचा असेल, तर तो ‘पिंक स्टेज’ (गुलाबी छटा) असतानाच तोडावा.
- तोडणीसाठी सकाळी ८ वाजेपूर्वीचा वेळ निवडावा, जेणेकरून फळ थंड राहील.
निष्कर्ष
शेतकरी मित्रांनो, २०२६ चे हे वर्ष कृषी तंत्रज्ञानाचे वर्ष आहे. केवळ पारंपरिक पद्धतीने शेती करून आता चालणार नाही. उन्हाळी टोमॅटो शेतीमध्ये सुरुवातीला खर्च जास्त वाटला, तरी योग्य बाजारभाव मिळाल्यास तो सर्व खर्च भरून काढून तुम्हाला मालामाल करू शकतो.
गरज आहे ती फक्त ‘योग्य वाणाची निवड’, ‘पाणी व्यवस्थापन’ आणि ‘बाजारपेठेचा अभ्यास’ करण्याची. जर तुम्ही वरील गोष्टींचे पालन केले, तर तुमचा टोमॅटोचा प्लॉट उन्हाळ्यातही हिरवागार राहील आणि उत्पादनात विक्रमी भर पडेल.
तुम्हाला हा लेख कसा वाटला? तुमच्या मनात काही शंका असल्यास खाली कमेंटमध्ये नक्की विचारा. आपल्या शेतकरी मित्रांसोबत हा लेख शेअर करायला विसरू नका!
Summer Tomato Farming
