Dodaka Lagavad – उन्हाळ्याचा काळ म्हणजे शेतीसाठी आव्हानांचा काळ. पाण्याची टंचाई, तापमान ४०° सें. पर्यंत वाढणे, आणि पारंपरिक पिकांची उत्पादकता कमी होणे – हे सर्व अनुभवलेले आहे. पण याच उन्हाळ्यात तुम्ही दोडका (ridge gourd / शिराळी) हे पीक घेऊन चांगला नफा कमावू शकता. दोडका हे कमी पाण्यात चांगले येणारे, कमी देखभालीचे आणि बाजारात चांगला भाव मिळणारे पीक आहे. विशेषतः विदर्भ (नागपूर, अमरावती), मराठवाडा आणि कोकण भागात हे पीक खूप यशस्वी ठरते.
या लेखात आम्ही तुम्हाला उन्हाळ्यात दोडका लागवड कशी करावी, त्याचे फायदे, लागवडीची पद्धत, खत व्यवस्थापन, कीडरोग नियंत्रण, कापणी आणि बाजारभाव याबद्दल सविस्तर माहिती देत आहोत.
महाराष्ट्रात सध्या (जानेवारी २०२६) बाजारात दोडक्याचा भाव ३० ते ६० रुपये प्रति किलो पर्यंत आहे (पुणे आणि मुंबई APMC नुसार). एक एकरात ८०-१२० क्विंटल उत्पादन घेऊन २-४ लाख रुपयांपर्यंत नफा शक्य आहे. चला, सविस्तर जाणून घेऊया.
दोडका पीक: ओळख आणि महत्त्व Dodaka Lagavad
दोडका (Luffa acutangula) हे कूकुर्बिटेसी कुटुंबातील वेलावर्गीय पीक आहे. त्याला शिराळी, दोडकी, तुरई असेही म्हणतात. फळ लांबट, हिरवे आणि बाहेरच्या बाजूला खड्डे (ridges) असतात. हे पीक भारतात वर्षभर घेतले जाते, पण उन्हाळ्यात (फेब्रुवारी-एप्रिल) लागवड केल्यास उत्पादन उत्तम मिळते कारण उष्ण आणि दमट हवामान त्याला अनुकूल असते.
उन्हाळ्यात दोडका का फायद्याचे?
- कमी पाण्याची गरज: दर ४-५ दिवसांनी सिंचन पुरेसे.
- उच्च बाजारभाव: उन्हाळ्यात इतर भाज्या कमी येतात, त्यामुळे दोडक्याला चांगला भाव.
- पोषणमूल्य: व्हिटॅमिन C, A, फायबर, लोह भरपूर. पचनसंस्था सुधारते, वजन नियंत्रणात मदत.
- कमी खर्च: बी, खत आणि कीडनाशकांचा खर्च कमी.
- वर्षभर मागणी: घरगुती आणि हॉटेल्समध्ये नेहमी वापर.
नागपूरसारख्या भागात, जिथे उन्हाळ्यात पाणी टंचाई असते, दोडका हे स्मार्ट फार्मिंगचे उत्तम उदाहरण आहे. सरकारी योजनांमध्ये (जसे NHM, PMKSY) भाजीपाल्याला अनुदान मिळते, त्यामुळे खर्च आणखी कमी होतो.
दोडका लागवडीची योग्य वेळ आणि हवामान
- उन्हाळी लागवड: फेब्रुवारीच्या मध्यापासून मार्च अखेरपर्यंत.
- खरीप लागवड: जून-जुलै (पावसाळी).
- आदर्श तापमान: २५-३५° से. (उन्हाळ्यात ४०° पर्यंत सहन करते).
- पावसाळ्यात जास्त पाऊस टाळा, कारण पाणी साचल्यास रोग होतात.
महाराष्ट्रात विदर्भात फेब्रुवारी-मार्च आणि मराठवाड्यात मार्च-एप्रिल ही उत्तम वेळ आहे.
जमीन आणि तयारी
दोडका सर्व प्रकारच्या जमिनीत येते, पण हलकी ते मध्यम काळी जमीन उत्तम. pH ६.० ते ७.५ आदर्श.
जमीन तयारी:
- २-३ वेळा नांगरट करून जमीन भुरळदार करा.
- १०-१५ टन प्रति हेक्टर शेणखत किंवा कंपोस्ट मिसळा.
- बेड पद्धतीने लागवड करा (उंच बेड १ मीटर रुंद, ३० से. उंच).
- वेल चढवण्यासाठी बांबू, जाळी किंवा तारेचा आधार तयार करा (ट्रेलिस सिस्टम).
ट्रेलिसमुळे फळे स्वच्छ राहतात आणि कापणी सोपी होते.
बी निवड आणि बियाणे प्रमाण
- प्रमाण: प्रति हेक्टर ४-६ किलो बी (हायब्रिडसाठी २-३ किलो).
- उत्तम व्हायरायटी: पूसा नासदार, अर्का बहार, नागपूर लोकल, को-१, पंजाब सडाबहार.
- बी उपचार: २४ तास पाण्यात भिजवा. ट्रायकोडर्मा किंवा कार्बेन्डाझिम (२ ग्रॅम/किलो) ने उपचार करा.
बी थेट पेरणी किंवा नर्सरीतून रोपे लावता येतात.
लागवड पद्धत (Step-by-Step)
- अंतर: रोप ते रोप १.५-२ मीटर, ओळ ते ओळ २-२.५ मीटर.
- खड्डे: ४५×४५×४५ से. खड्डे खोदून शेणखत भरा.
- पेरणी: २-३ बी प्रत्येक खड्ड्यात टाका, २-३ से. खोल.
- पातळ करणे: १०-१५ दिवसांत १ मजबूत रोप ठेवा.
ट्रेलिस ६-८ फूट उंच असावा.
खत व्यवस्थापन
दोडका जास्त खतांची गरज नसते, पण संतुलित खत द्या.
| टप्पा | खत प्रकार | प्रमाण (प्रति हेक्टर) |
|---|---|---|
| लागवडीवेळी | शेणखत / कंपोस्ट | १०-१५ टन |
| २०-३० दिवसांनी | युरिया + SSP + MOP | ४०:६०:४० किलो NPK |
| फळधारणा वेळी | पोटॅश + सूक्ष्म अन्नद्रव्ये | २०-३० किलो पोटॅश |
| फवारणी | १९:१९:१९ किंवा बोरॉन + झिंक | १-२ ग्रॅम/लिटर पाणी |
सेंद्रिय शेतीसाठी वर्मी कंपोस्ट आणि नीमखोल वापरा.
सिंचन आणि पाणी व्यवस्थापन
- लागवडीनंतर पहिले १० दिवस रोज पाणी.
- नंतर ४-५ दिवसांनी ड्रिप सिंचनाने पुरेसे.
- फळधारणा वेळी पाणी कमी करू नका, अन्यथा फळे कडू होतात.
ड्रिप इरिगेशन वापरल्यास पाणी ४०-५०% वाचते.
कीड आणि रोग नियंत्रण
सामान्य कीड:
- फळमाशी: फेरोमोन ट्रॅप किंवा नीम तेल फवारणी.
- पाने खाणारी अळी: क्विनालफॉस २५ ईसी (१.५ मिली/लिटर).
- पांढरी माशी: इमिडाक्लोप्रिड.
रोग:
- डाउनी मिल्ड्यू: मॅनकोझेब २ ग्रॅम/लिटर.
- पावडरी मिल्ड्यू: सल्फर किंवा कार्बेन्डाझिम.
- फळ सडणे: ट्रायकोडर्मा फवारणी.
प्रतिबंधक उपाय: वेल स्वच्छ ठेवा, जास्त पाणी टाळा.
कापणी आणि उत्पादन
- पहिली कापणी: ५५-७० दिवसांत.
- फळ ३०-४० से. लांब असताना तोडा.
- दर २-३ दिवसांनी कापणी.
- एकरी उत्पादन: ८०-१२० क्विंटल (हायब्रिडमध्ये १५०+).
- एक रोपापासून २०-४० फळे.
बाजार आणि नफा
महाराष्ट्रातील APMC मध्ये दोडका ३०-६० रुपये/किलो.
उदाहरण: १ एकरात १०० क्विंटल × ४० रुपये = ४ लाख उत्पन्न.
खर्च: ८०-१.२ लाख (बी, खत, मजुरी).
नफा: २.५-३ लाख (१२० दिवसांत).
नागपूर, पुणे, मुंबई बाजारात चांगला भाव मिळतो.
अतिरिक्त टिप्स शेतकऱ्यांसाठी
- हात pollination: नर फुले कमी असतील तर हाताने परागकण हस्तांतरित करा.
- मिश्र पीक: दोडक्यासोबत मिरची किंवा वांगी लावा.
- सेंद्रिय पद्धत: नीम, गांडूळ खत वापरा.
- सरकार योजना: PM Kisan, NHM अंतर्गत अनुदान घ्या.
दोडका हे पीक तुमच्या शेताला नवीन आयाम देऊ शकते. आजच लागवड सुरू करा आणि उन्हाळ्यातही चांगला नफा कमवा!
Dodaka Lagavad
