आयुष्मान भारत योजने अंतर्गत १० लाखापर्यंत उपचार कसा मिळतो? पहा सविस्तर माहिती | Ayushman Bharat Scheme

Ayushman Bharat Scheme : आजच्या काळात वाढती महागाई आणि त्याहून वेगाने वाढणारा वैद्यकीय उपचारांचा खर्च ही प्रत्येक सामान्य कुटुंबाची मोठी चिंता आहे. एखादा गंभीर आजार उद्भवला की, आयुष्यभराची पुंजी काही दिवसांत रुग्णालयाच्या बिलात खर्च होते. विशेषतः घरातील ज्येष्ठ नागरिकांच्या (Senior Citizens) आरोग्याची काळजी घेणे हे आर्थिकदृष्ट्या मोठे आव्हान असते. मात्र, भारत सरकारने या चिंतेवर एक ठोस उपाय दिला आहे.

आयुष्मान भारत प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना (AB PM-JAY) ही जगातील सर्वात मोठी सरकारी आरोग्य विमा योजना ठरली आहे. २०२६ मध्ये या योजनेचे स्वरूप अधिक व्यापक आणि सर्वसमावेशक झाले आहे. आता केवळ गरीबच नव्हे, तर ७० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाचे सर्व ज्येष्ठ नागरिक या योजनेचा लाभ घेऊ शकतात. या बदलामुळे आता एका कुटुंबाला १० लाखांपर्यंतचे आरोग्य संरक्षण (Health Cover) मिळण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.

या सविस्तर लेखात आपण या योजनेचे नियम, पात्रता, १० लाखांचे गणित, अर्ज करण्याची सोपी पद्धत आणि पिंपरी-चिंचवड, पुणे, मुंबई यांसारख्या शहरांमधील नागरिकांना याचा कसा फायदा होईल, हे जाणून घेणार आहोत.

आयुष्मान भारत योजनेचा प्रवास: Ayushman Bharat Scheme

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २०१८ मध्ये झारखंडमधील रांची येथून या महत्त्वाकांक्षी योजनेची सुरुवात केली. सुरुवातीला या योजनेचा उद्देश फक्त आर्थिकदृष्ट्या मागास (BPL) कुटुंबांना मदत करणे हा होता.

• २०१८ ते २०२३: या काळात सुमारे १०.७४ कोटी कुटुंबांना (सुमारे ५० कोटी लोक) वार्षिक ५ लाख रुपयांचे मोफत उपचार कवच देण्यात आले. हे निव्वळ सामाजिक-आर्थिक जात जनगणना (SECC 2011) डेटावर आधारित होते.
• २०२४ मधील ऐतिहासिक निर्णय: ११ सप्टेंबर २०२४ रोजी केंद्र सरकारने एक क्रांतिकारी निर्णय घेतला. यानुसार, “७० वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या सर्व ज्येष्ठ नागरिकांना” या योजनेत समाविष्ट करण्यात आले. येथे श्रीमंत-गरीब असा भेद ठेवला गेला नाही.
• २०२६ ची स्थिती: आज ही योजना संपूर्ण देशात प्रभावीपणे राबवली जात असून, ज्येष्ठ नागरिकांसाठी ‘आयुष्मान वय वंदना’ कार्डद्वारे लाखो लोक उपचार घेत आहेत.

१० लाखांचे कव्हर नेमके कसे मिळते? (महत्त्वाचे गणित समजून घ्या)

बऱ्याच लोकांचा गोंधळ होतो की प्रत्येकाला १० लाख मिळणार आहेत का? तर याचे उत्तर ‘नाही’ पण ‘हो’ सुद्धा आहे. हे थोडे तांत्रिक आहे, त्यामुळे खालील उदाहरणांवरून समजून घेऊया.

योजनेचे स्वरूप दोन भागांत विभागले आहे:

1. मूळ कव्हर (Base Cover): ५ लाख रुपये (पात्र कुटुंबासाठी).
2. ज्येष्ठ नागरिक टॉप-अप (Senior Citizen Top-up): ५ लाख रुपये (फक्त ७०+ वयाच्या व्यक्तींसाठी).

स्थिती १: कुटुंब आधीच आयुष्मान भारत योजनेसाठी पात्र आहे

जर तुमचे कुटुंब SECC डेटाप्रमाणे आधीच पात्र असेल आणि घरात एक ७० वर्षांवरील आजी किंवा आजोबा असतील, तर:

• कुटुंबातील इतर सदस्यांसाठी (मुलगा, सून, नातवंडे) ५ लाखांचे कव्हर असेल.
• ७०+ आजी/आजोबांसाठी अतिरिक्त ५ लाखांचे टॉप-अप कव्हर मिळेल.
• एकूण लाभ: ५ लाख + ५ लाख = १० लाख रुपये.(टीप: ज्येष्ठ सदस्य कुटुंबाचे ५ लाखही वापरू शकतात आणि त्यांचे स्वतःचे ५ लाखही. पण तरुण सदस्य ज्येष्ठांचा कोटा वापरू शकत नाहीत.)

स्थिती २: कुटुंब पात्र नाही, पण घरात ७०+ ज्येष्ठ नागरिक आहेत

जर तुम्ही मध्यमवर्गीय आहात आणि तुमचे नाव SECC यादीत नाही, तरीही तुमच्या घरातील ७० वर्षांवरील व्यक्ती पात्र आहेत.

• कुटुंबाला कव्हर मिळणार नाही.
• पण ७०+ वयाच्या आजी/आजोबांना स्वतंत्र ५ लाखांचे वार्षिक कव्हर मिळेल.
• हे कव्हर उत्पन्नाचा दाखला न देता मिळते.

या योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि फायदे

२०२६ मध्ये या योजनेने आरोग्यसेवेत मोठे बदल घडवून आणले आहेत. याची ठळक वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

१. कॅशलेस आणि पेपरलेस उपचार (Cashless Treatment)

रुग्णालयात दाखल झाल्यावर तुम्हाला खिशातून एकही रुपया द्यावा लागत नाही. ऍडमिट होण्यापासून ते डिस्चार्ज मिळेपर्यंतचा सर्व खर्च सरकार उचलते. एवढेच नाही, तर रुग्णालयात दाखल होण्यापूर्वीचे ३ दिवस आणि डिस्चार्जनंतरचे १५ दिवस औषधांचा खर्चही यात समाविष्ट आहे.

२. आजारांचे व्यापक कव्हरेज

या योजनेत सुमारे १,९४९ हून अधिक प्रक्रिया (Procedures) समाविष्ट आहेत. यामध्ये खालील गंभीर आजारांचा समावेश आहे:

• हृदयरोग (Bypass Surgery, Angioplasty)
• कॅन्सर (Chemotherapy, Radiation, Surgery)
• किडनीचे विकार (Dialysis)
• न्यूरोसर्जर्यी (Brain Surgery)
• गुडघे आणि खुबा बदलणे (Joint Replacement)
• मोतीबिंदू आणि इतर डोळ्यांचे विकार.

३. ‘प्री-एक्झिस्टिंग’ आजारांना कव्हर (No Waiting Period)

खासगी विम्यामध्ये जुन्या आजारांसाठी २ ते ४ वर्षे थांबावे लागते. पण आयुष्मान भारत योजनेत पहिल्या दिवसापासून तुमचे जुने आजार (उदा. मधुमेह, बीपी, हृदयरोग) कव्हर केले जातात. ज्येष्ठ नागरिकांसाठी हे सर्वात मोठे वरदान आहे.

४. पोर्टेबिलिटी (Portability)

तुम्ही महाराष्ट्रात राहात असाल आणि उपचारासाठी चेन्नई किंवा दिल्लीला जायचे असेल, तरीही हे कार्ड तिथे चालते. देशभरातील २९,००० हून अधिक सरकारी आणि खासगी रुग्णालयांमध्ये हे कार्ड स्वीकारले जाते.

५. फॅमिली फ्लोटर (Family Floater)

एका कुटुंबासाठी ५ लाखांची मर्यादा असते. यात कुटुंबाच्या आकारावर कोणतेही बंधन नाही. घरातील कोणाही एका सदस्याला किंवा सर्वांना मिळून ही रक्कम वापरता येते.

पात्रता निकष: कोणाला मिळणार लाभ?

ही माहिती अत्यंत महत्त्वाची आहे. पात्रता दोन गटांत विभागली आहे.

गट अ: सामान्य नागरिक (६० वर्षांखालील)

यासाठी तुमचे नाव SECC 2011 (Social Economic Caste Census) च्या यादीत असणे आवश्यक आहे.

• ग्रामीण भाग: कच्च्या घरात राहणारे, भूमिहीन मजूर, अनुसूचित जाती/जमाती कुटुंबे इ.
• शहरी भाग: रॅग पिकर्स, घरकाम करणारे, फेरीवाले, बांधकाम मजूर, प्लंबर, पेंटर इ. ११ कॅटेगरी.

गट ब: ७० वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाचे ज्येष्ठ नागरिक

येथे नियमात मोठी शिथिलता आहे.

• वय: आधार कार्डनुसार वय ७० वर्षे पूर्ण किंवा त्यापेक्षा जास्त असावे.
• उत्पन्न: उत्पन्नाची कोणतीही अट नाही. (करदाते असले तरीही चालतील).
• मर्यादा: जे ज्येष्ठ नागरिक आधीच सरकारी योजनांचा (उदा. CGHS, ECHS, CAPF) लाभ घेत आहेत, त्यांना त्या योजनेचा किंवा आयुष्मान भारत योजनेचा, यापैकी एकाचाच पर्याय निवडावा लागेल. खासगी विमा (Private Insurance) असलेल्यांना मात्र हा अतिरिक्त लाभ घेता येईल.

‘आयुष्मान वय वंदना’ कार्ड: ज्येष्ठांची ओळख

७० वर्षांवरील नागरिकांसाठी सरकारने एक विशिष्ट कार्ड जारी केले आहे, ज्याला ‘आयुष्मान वय वंदना कार्ड’ म्हटले जाते.

• हे कार्ड दिसायला इतर आयुष्मान कार्डांपेक्षा वेगळे असते (सहसा केशरी किंवा विशेष खुणेसह).
• यामुळे रुग्णालयात ज्येष्ठांना ओळखणे आणि त्यांचे वेगळे ५ लाखांचे वॉलेट वापरणे सोपे जाते.

अर्ज प्रक्रिया: स्टेप-बाय-स्टेप गाइड (Online Application)

तुम्ही घरबसल्या तुमच्या मोबाइलवरून हे कार्ड बनवू शकता. खालील सोप्या पायऱ्या फॉलो करा:

1. अधिकृत वेबसाइट किंवा ॲप:गुगल प्ले स्टोअरवरून ‘Ayushman App’ डाउनलोड करा किंवा beneficiary.nha.gov.in या वेबसाइटवर जा.
2. लॉगिन (Login):‘Beneficiary’ पर्याय निवडा. तुमचा मोबाइल नंबर टाका आणि आलेला OTP व्हेरिफाय करा.
3. नाव शोधा (Search Beneficiary):
   • राज्य निवडा (उदा. महाराष्ट्र).
   • योजना निवडा (PMJAY).
   • जिल्हा निवडा.
   • ‘Search By’ मध्ये ‘Aadhaar Number’ निवडा आणि ७०+ व्यक्तीचा आधार नंबर टाका.
4. e-KYC प्रक्रिया:जर तुमचे नाव यादीत आले, तर e-KYC बटनावर क्लिक करा. यासाठी ‘Aadhar OTP’ (आधारला मोबाइल लिंक असणे गरजेचे) किंवा ‘Face Auth’ (चेहरा स्कॅन करून) पर्याय वापरता येतो.
5. माहिती आणि फोटो:सध्याचा लाइव्ह फोटो घ्या (Capture Photo) आणि मागितलेली माहिती (पत्ता, मोबाइल नंबर) भरा.
6. सबमिट आणि डाउनलोड:माहिती सबमिट केल्यानंतर, सिस्टम ती व्हेरिफाय करेल. बहुतांश वेळा काही मिनिटांतच कार्ड अप्रूव्ह होते. त्यानंतर तुम्ही ते PDF स्वरूपात डाउनलोड करू शकता.

ऑफलाइन पद्धत:

ज्यांना मोबाइलवर करणे जमत नाही, त्यांनी जवळच्या CSC केंद्र (Common Service Centre), सेतू केंद्र किंवा पॅनेलवरील कोणत्याही रुग्णालयातील ‘आयुष्मान मित्र’ या डेस्कशी संपर्क साधावा. तिथे आधार कार्ड आणि रेशन कार्ड घेऊन जावे.

नेमकी कोणती कागदपत्रे लागतात?

अर्ज करताना कागदपत्रांची कमतरता नसावी, म्हणून खालील यादी तपासा:

1. आधार कार्ड (अनिवार्य): यावर जन्मतारीख पूर्ण असावी किंवा वयाचा पुरावा असावा. जर आधारवर फक्त जन्मवर्ष (उदा. १९५४) असेल, तर सिस्टम १ जानेवारी १९५४ ही तारीख गृहीत धरते.
2. रेशन कार्ड: कौटुंबिक नातेसंबंध सिद्ध करण्यासाठी.
3. मोबाइल नंबर: OTP साठी (आधारशी लिंक असलेला उत्तम).

रुग्णालयात उपचार घेताना काय काळजी घ्यावी?

कार्ड मिळाल्यावर लगेच काम संपत नाही. उपचार घेताना खालील गोष्टी लक्षात ठेवा:

• हॉस्पिटलची निवड: उपचारासाठी जाण्यापूर्वी ते हॉस्पिटल आयुष्मान भारत योजनेशी संलग्न (Empanelled) आहे का, हे तपासा. हे तुम्ही ॲपवर ‘Find Hospital’ पर्यायात पाहू शकता.
• आयुष्मान मित्र: प्रत्येक मोठ्या रुग्णालयात एक ‘आयुष्मान मित्र’ किंवा हेल्पडेस्क असतो. तिथे जाऊन तुमचे कार्ड दाखवा आणि पूर्व-परवानगी (Pre-authorization) घ्या.
• कागदपत्रे जवळ ठेवा: ॲडमिट होताना आधार कार्ड आणि आयुष्मान कार्ड सोबत ठेवा.
• तक्रार निवारण: जर कोणत्याही हॉस्पिटलने कार्ड असूनही उपचार नाकारले किंवा पैशांची मागणी केली, तर तुम्ही १४५५५ (नॅशनल हेल्पलाइन) किंवा १०४ (राज्य हेल्पलाइन) वर तक्रार करू शकता.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

१. माझ्या वडिलांचे वय ७२ आहे, पण मी टॅक्स भरतो, त्यांना कार्ड मिळेल का?

उत्तर: होय. ७० वर्षांवरील नागरिकांसाठी उत्पन्नाची कोणतीही अट नाही. ते तुमच्यावर अवलंबून असले किंवा स्वतः श्रीमंत असले तरीही त्यांना ५ लाखांचे मोफत कव्हर मिळेल.

२. माझ्याकडे आधीच ३ लाखांचा प्रायव्हेट मेडिक्लेम आहे, याचे काय?

उत्तर: तुम्ही दोन्ही वापरू शकता. आधी सरकारी योजनेतून ५ लाख वापरून, वरच्या खर्चासाठी प्रायव्हेट इन्शुरन्स वापरता येतो. किंवा प्रायव्हेट संपल्यावर सरकारी योजना वापरता येते.

३. एका घरात ७० वर्षांचे पती आणि पत्नी दोन्ही आहेत, त्यांना १० लाख मिळतील का?

उत्तर: नाही. हे कव्हर ‘फॅमिली फ्लोटर’ तत्त्वावर असते. पती आणि पत्नी दोघांना मिळून सामायिक ५ लाखांचे कव्हर मिळेल. (जर ते SECC यादीत पात्र कुटुंबात असतील, तर कुटुंबाचे ५ + ज्येष्ठांचे ५ = १० लाख मिळतील).

४. हे कार्ड दरवर्षी रिन्यू करावे लागते का?

उत्तर: नाही, कार्ड एकदाच काढावे लागते. ५ लाखांची लिमिट दरवर्षी १ एप्रिलला आपोआप रिसेट होते (पुन्हा भरली जाते).

५. फक्त सरकारी दवाखान्यातच उपचार मिळतात का?

उत्तर: नाही, अनेक नामांकित खासगी रुग्णालये (Private Hospitals) देखील या योजनेत जोडलेली आहेत. महाराष्ट्रात पुणे, मुंबई, नाशिक येथील अनेक मोठी रुग्णालये या यादीत आहेत.

निष्कर्ष :

‘आयुष्मान भारत पीएम-जेएवाय योजना २०२६’ ही केवळ एक विमा योजना नसून, ती भारतातील ज्येष्ठ नागरिकांसाठी सन्मानाने जगण्याचे साधन आहे. ज्या वयात औषधपाण्याचा खर्च उत्पन्नापेक्षा जास्त होतो, त्या वयात सरकारची १० लाखांपर्यंतची मदत ही कोणत्याही आधारापेक्षा मोठी आहे.

जर तुमच्या घरात किंवा ओळखीत ७० वर्षांवरील आजी-आजोबा असतील, तर आजच त्यांची नोंदणी करा. आजची छोटीशी कृती उद्याच्या मोठ्या संकटात ढाल बनून उभी राहील.

पुढील पाऊल (Call to Action):

तुम्हाला तुमच्या गावातील किंवा शहरातील आयुष्मान भारत संलग्न रुग्णालयांची यादी हवी आहे का? किंवा अर्ज भरताना काही अडचण येत आहे का? खाली कमेंट बॉक्समध्ये तुमचे प्रश्न विचारा, आम्ही तुम्हाला मदत करण्यास तत्पर आहोत!

अस्वीकरण (Disclaimer): या लेखातील माहिती सरकारी स्रोतांवर आणि उपलब्ध जीआर (GR) वर आधारित आहे. योजनेच्या अद्ययावत माहितीसाठी कृपया pmjay.gov.in या अधिकृत वेबसाइटला भेट द्या.
Ayushman Bharat Scheme