महिलांसाठी सुवर्णसंधी. होऊ शकतात लखपती. काय आहे योजना? वाचा सविस्तर माहिती. Lakhpati Didi Yojana Maharashtra

Lakhpati Didi Yojana Maharashtra : भारतीय ग्रामीण अर्थव्यवस्था ही खऱ्या अर्थाने महिलांच्या कष्टावर उभी आहे. पहाटे उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत शेतात राबणारी, गुरांचे दूध काढणारी आणि घराचा स्वयंपाक सांभाळणारी स्त्री ही घराचा कणा असते. मात्र, दुर्दैवाने या कष्टाचे मोल पैशात मोजले जात नाही, त्यामुळे तिला आर्थिक स्वातंत्र्य मिळत नाही. पण आता चित्र बदलत आहे. केंद्र सरकारची ‘लाखपती दीदी योजना’ (Lakhpati Didi Yojana) आणि महाराष्ट्र शासनाचे ‘उमेद अभियान’ (Umed Abhiyan) या दोन शक्ती एकत्र आल्याने ग्रामीण महाराष्ट्रात महिला सक्षमीकरणाची एक नवी लाट आली आहे.

“चूल आणि मूल” या संकल्पनेतून बाहेर पडून आता ग्रामीण महिला “बँक आणि व्यवहार” सांभाळू लागल्या आहेत. २०२५-२६ या वर्षात लाखो महिलांना स्वतःच्या पायावर उभे करून, त्यांचे वार्षिक उत्पन्न १ लाख रुपयांच्या वर नेण्याचे सरकारचे उद्दिष्ट आहे. जर तुम्ही ग्रामीण भागात राहत असाल आणि स्वतःचा छोटा व्यवसाय सुरू करून ‘लखपती’ होण्याचे स्वप्न पाहत असाल, तर हा लेख तुमच्यासाठीच आहे. या लेखात आपण या योजनेची ए टू झेड माहिती, अर्ज प्रक्रिया, व्यवसायाचे पर्याय आणि यशाची गमकं पाहणार आहोत.

लाखपती दीदी योजना नक्की काय आहे? (What is Lakhpati Didi Scheme?)

अनेकदा लोकांचा असा गैरसमज होतो की, ‘लाखपती दीदी’ ही अशी योजना आहे ज्यात सरकार थेट महिलांच्या बँक खात्यात १ लाख रुपये जमा करते. हे पूर्णपणे चुकीचे आहे.

लाखपती दीदी ही एक ‘संकल्पना’ आणि ‘मोहीम’ आहे, जी दीनदयाळ अंत्योदय योजना – राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान (DAY-NRLM) अंतर्गत राबवली जाते.

योजनेचे स्वरूप:

जेव्हा स्वयंसहाय्यता गटातील (SHG) एखादी महिला शेती, पशुपालन किंवा एखादा लघुउद्योग करून वर्षाकाठी किमान १ लाख रुपये किंवा त्याहून अधिक शाश्वत उत्पन्न मिळवते, तेव्हा तिला सरकारतर्फे ‘लाखपती दीदी’ हा सन्मान दिला जातो.

‘शाश्वत उत्पन्न’ म्हणजे काय?

केवळ एका वर्षी १ लाख रुपये कमावले म्हणजे ती लखपती दीदी होत नाही. तर कमीतकमी ४ कृषी हंगाम किंवा व्यवसाय चक्रांमध्ये तिचे उत्पन्न १ लाखांच्या वर टिकून राहिले पाहिजे. या योजनेचा उद्देश महिलांना केवळ कर्ज देणे हा नसून, त्यांना प्रशिक्षण (Training), भांडवल (Capital) आणि बाजारपेठ (Market) उपलब्ध करून देणे हा आहे.

महाराष्ट्रात ‘उमेद’ अभियानाची भरारी (Role of Umed Abhiyan in Maharashtra)

देशपातळीवर जरी DAY-NRLM काम करत असले, तरी महाराष्ट्रात ही योजना ‘महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण आजीविका अभियान’ अर्थात ‘उमेद’ (Umed) या नावाने ओळखली जाते. महाराष्ट्राने या क्षेत्रात देशात अव्वल क्रमांक पटकावला आहे.

उमेद अभियानाचे कार्य कसे चालते?

उमेद अभियानाचे जाळे गावागावात पसरले आहे. याची रचना खालीलप्रमाणे असते:

1. स्वयंसहाय्यता गट (SHG): १० ते १५ महिलांचा एक गट.
2. ग्रामसंघ (VO): गावातील सर्व गटांचे मिळून बनलेले संघटन.
3. प्रभाग संघ (CLF): अनेक गावांच्या ग्रामसंघांचे क्लस्टर लेव्हल फेडरेशन.

महाराष्ट्रातील यश:

जुलै २०२५ च्या आकडेवारीनुसार, महाराष्ट्रात २२.६९ लाख महिलांनी लखपती दीदी होण्याचा बहुमान मिळवला आहे. नागपूर, पालघर, लातूर, सोलापूर, पुणे आणि यवतमाळ या जिल्ह्यांमध्ये या योजनेचे काम वाखाणण्याजोगे आहे. राज्य सरकारने २०२५-२६ या वर्षासाठी आणखी २४ लाख नवीन लखपती दीदी तयार करण्याचे महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्ट ठेवले आहे.

या योजनेचे फायदे आणि महिलांना काय मिळते? (Benefits of the Scheme)

ही योजना महिलांना केवळ पैसा देत नाही, तर आत्मविश्वास देते. या योजनेअंतर्गत मिळणारे लाभ खालीलप्रमाणे आहेत:

• आर्थिक सहाय्य:
  • फिरता निधी (RF): गटाला सुरुवातीला १० ते १५ हजार रुपये फिरता निधी मिळतो.
  • समुदाय गुंतवणूक निधी (CIF): व्यवसाय वाढवण्यासाठी गटाला ६०,००० ते १,५०,००० रुपयांपर्यंत निधी मिळतो.
  • बँक कर्ज: गटाच्या माध्यमातून अत्यंत कमी व्याजदरात (प्रसंगी ४% दराने) ५ लाखांपर्यंतचे विनातारण कर्ज उपलब्ध होते.
• कौशल्य विकास आणि प्रशिक्षण:
  • कृषी विज्ञान केंद्र (KVK) आणि आरसेटी (RSETI) मार्फत महिलांना मोफत प्रशिक्षण दिले जाते.
  • उदा. ड्रोन चालवणे (ड्रोन दीदी), शिलाई काम, ब्यूटी पार्लर, दुग्धजन्य पदार्थ बनवणे, इत्यादी.
• विमा संरक्षण:
  • प्रधानमंत्री जीवन ज्योती विमा योजना आणि सुरक्षा विमा योजनेचे कवच मिळते.
• हक्काची बाजारपेठ (उमेद मार्ट):
  • महिलांनी बनवलेल्या वस्तूंना विकण्यासाठी ‘उमेद मार्ट’ आणि ‘सरस मेळावा’ यांसारखी व्यासपीठे उपलब्ध करून दिली जातात. आता तर अमेझॉन आणि फ्लिपकार्टसारख्या ऑनलाईन कंपन्यांशीही करार करण्यात आले आहेत.

अर्ज करण्यासाठी पात्रता आणि अटी (Eligibility Criteria)

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी खूप कडक अटी नाहीत, परंतु काही मूलभूत निकष पूर्ण करणे आवश्यक आहे:

1. स्वयंसहाय्यता गटाची सदस्य: महिला ही तिच्या गावातील ‘उमेद’ अंतर्गत नोंदणीकृत स्वयंसहाय्यता गटाची (SHG) सक्रिय सदस्य असावी.
2. गटाचे वय: सदर गट किमान २ वर्षे जुना असावा आणि गटाचे ‘पंचसूत्र’ (नियमित बैठका, नियमित बचत, अंतर्गत कर्ज, परतफेड, व दप्तर लेखन) पालन होत असावे.
3. निवासी: महिला महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागातील रहिवासी असावी.
4. वयोगट: वयाची विशिष्ट अट नाही, परंतु १८ ते ६० वयोगटातील महिलांना प्राधान्य दिले जाते.
5. व्यवसाय: महिलेची स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्याची किंवा शेतीमध्ये नवीन तंत्रज्ञान वापरण्याची तयारी असावी.

आवश्यक कागदपत्रे (Documents Required)

लाखपती दीदी योजनेचा भाग होण्यासाठी तुम्हाला खालील कागदपत्रांची पूर्तता करावी लागेल:

• आधार कार्ड: (मोबाईल नंबर लिंक असणे गरजेचे).
• बँक पासबुक: (स्वतःचे किंवा जनधन खाते).
• शिधापत्रिका (Ration Card): (कुटुंबाचा पुरावा).
• गटाचे पासबुक: (गटातील सदस्यत्वाचा पुरावा).
• व्यवसाय आराखडा (Business Plan): (तुम्ही कोणता व्यवसाय करणार आहात, याची थोडक्यात माहिती).
• पासपोर्ट साईज फोटो.
• मोबाईल नंबर.

अर्ज प्रक्रिया: स्टेप-बाय-स्टेप मार्गदर्शक (Application Process)

लाखपती दीदी होण्यासाठी तुम्हाला कोणताही ऑनलाईन फॉर्म सायबर कॅफेत जाऊन भरण्याची गरज नाही. ही प्रक्रिया पूर्णपणे गटाच्या माध्यमातून होते.

पायरी १: गटात सामील व्हा

जर तुम्ही कोणत्याही गटाचे सदस्य नसाल, तर आधी तुमच्या गावातील ‘उमेद’च्या ‘समूह सखी’ किंवा ‘कृषी सखी’ यांच्याशी संपर्क साधा आणि गटात सामील व्हा. किंवा १० महिलांना एकत्र करून नवीन गट स्थापन करा.

पायरी २: नियमित बचत आणि पंचसूत्र

गटात सामील झाल्यावर नियमित बचत करा. यामुळे तुमचा ‘क्रेडिट स्कोर’ वाढतो आणि बँकेचा तुमच्यावर विश्वास बसतो.

पायरी ३: मायक्रो क्रेडिट प्लॅन (MCP) तयार करणे

ही सर्वात महत्त्वाची पायरी आहे. तुम्हाला व्यवसायासाठी किती पैशांची गरज आहे, याचा आराखडा (MCP) गटाच्या बैठकीत मांडा. उदा. “मला शेळीपालन करायचे आहे आणि त्यासाठी ५०,००० रुपयांची गरज आहे.”

पायरी ४: ग्रामसंघाकडे प्रस्ताव

तुमचा गट तुमचा प्रस्ताव गावातील ‘ग्रामसंघा’कडे पाठवेल. ग्रामसंघ तुमच्या प्रस्तावाची छाननी करून तो बँकेकडे किंवा जिल्हा अभियान कक्षाकडे पाठवतो.

पायरी ५: प्रशिक्षण आणि निधी वितरण

प्रस्ताव मंजूर झाल्यावर तुम्हाला व्यवसायाचे प्रशिक्षण दिले जाईल (गरज असल्यास) आणि त्यानंतर कर्जाची रक्कम तुमच्या बँक खात्यात जमा होईल.

पायरी ६: ‘लखपती’ घोषित करणे

व्यवसाय सुरू केल्यानंतर, ‘सीआरपी’ (CRP – कम्युनिटी रिसोर्स पर्सन) दीदी तुमच्या उत्पन्नाची नोंद घेईल. जेव्हा तुमचे वार्षिक उत्पन्न १ लाखांच्या वर जाईल, तेव्हा पोर्टलवर तुमची नोंद ‘लाखपती दीदी’ म्हणून केली जाईल.

व्यवसायाच्या सुवर्ण संधी: कोणत्या उद्योगातून बनाल लखपती?

ग्रामीण भागात करण्यासारखे अनेक व्यवसाय आहेत, ज्यांना उमेद अभियानाकडून पाठबळ मिळते. खालीलपैकी कोणताही एक किंवा दोन व्यवसाय निवडून तुम्ही सुरुवात करू शकता:

कृषी आधारित उद्योग (Agri-based Business):

1. सेंद्रिय शेती: विषमुक्त भाजीपाला पिकवून शहरात विकणे.
2. मशरूम लागवड: कमी जागेत आणि कमी खर्चात जास्त नफा देणारा व्यवसाय.
3. रोपवाटिका (Nursery): फळझाडे आणि फुलझाडांची कलमे तयार करणे.
4. मधुमक्षिका पालन: मधाला बाजारात मोठी मागणी आहे.

पशुपालन (Livestock):

1. पोल्ट्री (गावरान कोंबडी पालन): परसबागेत कुक्कुटपालन करून अंड्यांची विक्री.
2. शेळीपालन: गरिबांची गाय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शेळीपालनातून कमी खर्चात जास्त उत्पन्न मिळते.
3. दुग्ध व्यवसाय: दूध आणि खवा, पेढा, तूप बनवून विकणे.

अन्न प्रक्रिया उद्योग (Food Processing):

1. मसाले उद्योग: घरगुती चवीचे मसाले कांडप यंत्राद्वारे बनवणे.
2. पापड, लोणचे, कुरडई: महिलांच्या हाताची चव जगभर विकली जाते.
3. दाल मिल आणि पिठाची गिरणी: गावासाठी आवश्यक सेवा.

सेवा आणि इतर उद्योग:

1. बँक सखी (BC Sakhi): गावातच बँकिंग सेवा देऊन कमिशन मिळवणे.
2. ई-सेवा केंद्र: दाखले, पॅन कार्ड, आधार सेवा देणे.
3. ड्रोन दीदी: शेतात औषध फवारणीसाठी ड्रोन चालवणे (हे नवीन आणि हाय-टेक क्षेत्र आहे).
4. सोलर ड्रायर युनिट: फळे आणि भाजीपाला वाळवून विकणे.

आव्हाने आणि त्यावरील उपाय (Challenges & Solutions)

व्यवसाय करताना अडचणी येणारच. पण त्यावर मात कशी करायची, हे लाखपती दीदी योजनेत शिकवले जाते.

• बाजारपेठ मिळत नाही? -> काळजी नको, ‘उमेद मार्ट’ ॲपवर नोंदणी करा किंवा आठवडी बाजारात स्टॉल लावा.
• कर्जाची भीती वाटते? -> गटाचे कर्ज हे सावकारी कर्जापेक्षा खूप स्वस्त असते आणि हप्तेही सोपे असतात.
• कुटुंबाचा विरोध? -> एकदा उत्पन्न यायला लागले की विरोध मावळतो. सुरुवातीला लहान स्तरावर सुरुवात करा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्रश्न १: मला या योजनेचा फॉर्म कुठे मिळेल?

उत्तर: यासाठी कोणताही विशिष्ट छापील फॉर्म बाजारात मिळत नाही. तुम्हाला तुमच्या गावातील स्वयंसहाय्यता गटाच्या बैठकीत ठराव करून तो ग्रामसंघाकडे द्यावा लागतो. अधिक माहितीसाठी ग्रामपंचायत कार्यालयात ‘उमेद’च्या सीआरपी दीदीशी संपर्क साधा.

प्रश्न २: मी विवाहित नाही, मी अर्ज करू शकते का?

उत्तर: होय, १८ वर्षांहुन अधिक वयाची कोणतीही महिला गटाची सदस्य होऊन लाभ घेऊ शकते.

प्रश्न ३: आम्हाला प्रशिक्षण कोण देणार?

उत्तर: उमेद अभियानांतर्गत आरसेटी (RSETI) आणि कृषी विभागामार्फत तज्ज्ञ प्रशिक्षक गावात येऊन किंवा तालुका स्तरावर मोफत प्रशिक्षण देतात.

प्रश्न ४: कर्जाची परतफेड कशी करायची?

उत्तर: व्यवसायातून येणाऱ्या नफ्यातून दरमहा थोडी-थोडी रक्कम गटाकडे जमा करायची. व्याजाचा दर खूप कमी (महिम्याला १ रुपया किंवा त्याहून कमी) असतो.

निष्कर्ष :

मैत्रिणींनो, लाखपती दीदी योजना ही केवळ एक सरकारी घोषणा नाही, तर तुमच्या स्वप्नांना बळ देणारा एक भक्कम आधार आहे. घरात बसून राहण्यापेक्षा, स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यात खरा स्वाभिमान आहे. महाराष्ट्र शासनाचे उमेद अभियान तुम्हाला बोट धरून चालायला शिकवण्यासाठी सज्ज आहे.

आजच तुमच्या गावातील स्वयंसहाय्यता गटाशी जोडून घ्या. एक छोटे पाऊल तुम्हाला उद्याची यशस्वी उद्योजिका बनवू शकते. लक्षात ठेवा, जेव्हा एक स्त्री लखपती होते, तेव्हा फक्त ती श्रीमंत होत नाही, तर तिचे संपूर्ण कुटुंब आणि गाव समृद्ध होते.

चला तर मग, आजच संकल्प करूया आणि ‘लाखपती दीदी’ बनण्याच्या दिशेने पहिले पाऊल टाकूया!

(टीप: ही माहिती शासकीय स्त्रोतांवर आधारित आहे. अधिकृत आणि अद्ययावत माहितीसाठी https://www.umed.in/ या संकेतस्थळाला भेट द्या किंवा तुमच्या जिल्हा अभियान व्यवस्थापन कक्षाशी संपर्क साधा.) Lakhpati Didi Yojana Maharashtra