या योजने अंतर्गत शेतकऱ्यांना मिळणार ट्रॅक्टर आणि शेती यंत्र खरेदी साठी जास्त अनुदान! पहा पात्रता आणि अर्ज प्रक्रिया | SMAM YOJANA

SMAM YOJANA : शेती हा भारतीय अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे, आणि महाराष्ट्रातील ग्रामीण जीवनाचा तो आत्मा आहे. मात्र, आजच्या काळात शेती करणे सोपे राहिलेले नाही. हवामानातील बदल, मजुरांची तीव्र टंचाई, वाढलेला उत्पादन खर्च आणि पिकांचे बाजारभाव या चक्रव्यूहात बळीराजा अडकला आहे. अशा परिस्थितीत, जर शेतीला नफ्यात आणायचे असेल, तर पारंपरिक पद्धती सोडून आधुनिकतेची कास धरणे काळाची गरज बनली आहे.

यांत्रिकीकरण (Mechanization) हे या समस्यांवर एक प्रभावी उत्तर आहे. पण, लाखो रुपयांचा ट्रॅक्टर किंवा महागडी अवजारे खरेदी करणे सामान्य शेतकऱ्याला परवडणारे आहे का? याचे उत्तर आहे – होय, आता हे शक्य आहे! केंद्र सरकारने सुरू केलेल्या SMAM (Sub-Mission on Agricultural Mechanization) योजनेमुळे हे स्वप्न प्रत्यक्षात येत आहे.

२०२६ सालासाठी या योजनेचे नवीन अपडेट्स, वाढीव निधी आणि सुलभ अर्ज प्रक्रिया यामुळे शेतकऱ्यांसाठी ही एक सुवर्णसंधी आहे. तुम्ही जर नवीन ट्रॅक्टर, रोटाव्हेटर, किंवा हार्वेस्टर घेण्याचा विचार करत असाल, तर हा लेख तुमच्यासाठीच आहे. या लेखात आपण SMAM योजनेचा कानाकोपरा समजून घेणार आहोत.

SMAM योजना (कृषी यांत्रिकीकरण उप-अभियान) नेमकी काय आहे?

‘सब-मिशन ऑन अॅग्रीकल्चरल मेकॅनायझेशन’ (SMAM) ही केंद्र सरकारची एक महत्त्वाकांक्षी योजना आहे. २०१४-१५ मध्ये सुरू झालेल्या या योजनेचा मुख्य उद्देश देशातील छोट्या आणि सीमांत शेतकऱ्यांपर्यंत शेतीचे यांत्रिकीकरण पोहोचवणे हा आहे.

भारतात आजही अनेक शेतकरी बैलांच्या मदतीने किंवा मानवी श्रमाने शेती करतात. यामुळे वेळ जास्त लागतो आणि उत्पादन खर्च वाढतो. SMAM योजनेद्वारे सरकार शेतकऱ्यांना आधुनिक कृषी यंत्रे खरेदी करण्यासाठी ४०% ते ५०% (आणि काही विशेष गटांसाठी ८०% पर्यंत) आर्थिक मदत (सबसिडी) देते.

ही योजना केंद्र आणि राज्य सरकारच्या भागीदारीने राबवली जाते (सर्वसाधारण राज्यांसाठी ६०:४० प्रमाण). महाराष्ट्रात ही योजना महाडीबीटी (MahaDBT) पोर्टलद्वारे अत्यंत पारदर्शक पद्धतीने राबवली जाते.

२०२६ मध्ये या योजनेचे महत्त्व का वाढले आहे? SMAM YOJANA

२०२६ हे वर्ष भारतीय कृषी क्षेत्रासाठी महत्त्वाचे ठरणार आहे. सरकारने या वर्षी कृषी यांत्रिकीकरणावर विशेष भर दिला आहे. याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

1. मजुरांची समस्या: गावाकडचा तरुण वर्ग शहराकडे वळल्याने पेरणी आणि कापणीच्या हंगामात मजूर मिळणे कठीण झाले आहे. यंत्रांमुळे मजुरांवरील अवलंबित्व कमी होते.
2. वेळेची बचत: ट्रॅक्टर आणि आधुनिक अवजारांमुळे दिवसांचे काम तासांत होते. यामुळे दोन पिकांमधील कालावधी कमी होऊन शेतकऱ्याला एका वर्षात जास्त पिके घेता येतात.
3. उत्पादकतेत वाढ: अचूक पेरणी, खतांचे योग्य व्यवस्थापन आणि वेळेवर कापणी यामुळे उत्पादनात २०% ते ३०% वाढ झाल्याचे सिद्ध झाले आहे.
4. तरुणांना रोजगार: या योजनेअंतर्गत ‘कस्टम हायरिंग सेंटर्स’ (CHC) उभारून ग्रामीण तरुण स्वतःचा व्यवसाय सुरू करू शकतात.

अनुदान रचना (Subsidy Structure): कोणाला किती मदत मिळते? SMAM YOJANA

SMAM योजनेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची अनुदान रचना. सरकार शेतकऱ्यांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार दोन गटांत अनुदानाचे वाटप करते. २०२५-२६ च्या सुधारित मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार रचना खालीलप्रमाणे आहे:

५०% अनुदान कोणाला मिळते? (राखीव व विशेष प्रवर्ग)

हा वर्ग शासनाच्या प्राधान्यक्रमावर आहे. यात खालील लाभार्थी येतात:

• अनुसूचित जाती (SC)
• अनुसूचित जमाती (ST)
• अल्प व अत्यल्प भूधारक शेतकरी (२ हेक्टरपेक्षा कमी जमीन असलेले)
• महिला शेतकरी (कोणत्याही प्रवर्गातील)

या गटातील शेतकऱ्यांना यंत्राच्या किंमतीच्या ५०% किंवा शासनाने ठरवून दिलेली कमाल मर्यादा, यापैकी जी रक्कम कमी असेल, ती अनुदान म्हणून मिळते.

४०% अनुदान कोणाला मिळते? (सर्वसाधारण प्रवर्ग)

वर नमूद केलेल्या प्रवर्गांशिवाय इतर सर्व शेतकरी (२ हेक्टरपेक्षा जास्त जमीन असलेले) या गटात येतात. यांना यंत्राच्या किंमतीच्या ४०% अनुदान मिळते.

यंत्रनिहाय अनुदान मर्यादा (२०२६ मार्गदर्शक तत्त्वे)

शेतकऱ्यांच्या सोयीसाठी आम्ही काही प्रमुख यंत्रांची अनुदान मर्यादा खालीलप्रमाणे देत आहोत. (टीप: किंमती आणि मर्यादांमध्ये शासनाच्या निर्णयानुसार बदल होऊ शकतो, त्यामुळे अधिकृत जी.आर. पाहणे इष्ट ठरेल).

ट्रॅक्टर (Tractors)

ट्रॅक्टर हे शेतकऱ्याचे सर्वात मोठे हत्यार आहे.

• २WD (२० HP पर्यंत): कमाल ₹२.०० लाख (५०%) / ₹१.६० लाख (४०%)
• ४WD (२०-४० HP): कमाल ₹३.६० लाख (५०%) / ₹२.८८ लाख (४०%)
• ४० HP पेक्षा जास्त: यासाठी सबसिडीची रक्कम जास्त असते, पण आता शासन वैयक्तिक ट्रॅक्टरपेक्षा ‘कस्टम हायरिंग’ला जास्त प्रोत्साहन देत आहे.

पॉवर टिलर (Power Tiller)

कोकणातील किंवा छोट्या जमिनीसाठी वरदान.

• ८ BHP पेक्षा जास्त: कमाल ₹८५,००० (५०%) / ₹७०,००० (४०%)

इतर महत्त्वाची अवजारे

• रोटाव्हेटर: ₹४२,००० पर्यंत अनुदान.
• ट्रॅक्टर चलित स्प्रेअर: पिकांवरील फवारणीसाठी.
• रीपर कम बाइंडर: गहू, भात कापणीसाठी उपयुक्त.
• मका सोलणी यंत्र (Maize Sheller): वेळेची मोठी बचत.
• कडबा कुट्टी मशीन: पशुपालकांसाठी आवश्यक.

कस्टम हायरिंग सेंटर (CHC): ८०% सबसिडीची सुवर्णसंधी!

जर तुम्ही बेरोजगार तरुण असाल किंवा शेतकऱ्यांचा गट (SHG/FPO) असेल, तर ही माहिती तुमच्यासाठी खूप महत्त्वाची आहे. वैयक्तिक शेतकऱ्याला महागडी यंत्रे (उदा. कम्बाइन हार्वेस्टर, ऊस तोडणी यंत्र) घेणे परवडत नाही.

अशा वेळी तुम्ही ‘कस्टम हायरिंग सेंटर’ (भाडेतत्त्वावर यंत्रे देणारे केंद्र) सुरू करू शकता.

• प्रकल्प किंमत: १० लाख ते २५ लाखांपर्यंत असू शकते.
• अनुदान: प्रकल्प किंमतीच्या ८०% पर्यंत अनुदान मिळते.
• फायदा: तुम्ही ही यंत्रे गावातील इतर शेतकऱ्यांना भाड्याने देऊन चांगले उत्पन्न मिळवू शकता. २०२६ मध्ये सरकार यावर सर्वाधिक लक्ष केंद्रित करत आहे.

पात्रता निकष: अर्ज कोण करू शकतो?

SMAM योजनेचा लाभ घेण्यासाठी काही अटींची पूर्तता करणे आवश्यक आहे:

1. अर्जदार भारताचा नागरिक आणि महाराष्ट्राचा रहिवासी असावा.
2. शेतकऱ्याकडे स्वतःच्या नावावर शेतजमीन असावी (७/१२ उतारा आवश्यक).
3. अर्जदाराचे आधार कार्ड बँक खात्याशी लिंक असणे अनिवार्य आहे.
4. एकाच प्रकारच्या यंत्रासाठी (उदा. ट्रॅक्टर) शेतकऱ्याला यापूर्वीच्या १० वर्षांत कोणत्याही योजनेतून अनुदान मिळालेले नसावे. (इतर अवजारांसाठी हा कालावधी ३ ते ५ वर्षे असू शकतो).
5. शेतकरी कुटुंबातील एकाच व्यक्तीला एका आर्थिक वर्षात लाभ घेता येतो.

आवश्यक कागदपत्रे (Document Checklist)

अर्ज करण्यापूर्वी खालील कागदपत्रे स्कॅन करून तयार ठेवा (JPEG किंवा PDF फॉरमॅटमध्ये):

• आधार कार्ड (दोन्ही बाजू).
• ७/१२ उतारा आणि ८-अ उतारा (अद्ययावत, ६ महिन्यांच्या आतील).
• बँक पासबुक (पहिले पान) किंवा रद्द केलेला चेक.
• जातीचा दाखला (SC/ST प्रवर्गासाठी अनिवार्य).
• हमीपत्र (Undertaking) – विहित नमुन्यात.
• कोटेशन (पूर्वसंमती मिळाल्यानंतर अधिकृत डीलरकडून घेतलेले).
• ट्रॅक्टर आर.सी. बुक (फक्त ट्रॅक्टर चलित अवजारांसाठी अर्ज करताना).

अर्ज प्रक्रिया: स्टेप-बाय-स्टेप गाईड (MahaDBT Focus)

महाराष्ट्रात या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी ‘महाडीबीटी शेतकरी योजना’ (MahaDBT Farmer Scheme) या पोर्टलवर अर्ज करावा लागतो. ही प्रक्रिया पूर्णपणे ऑनलाइन आहे.

पायरी १: नोंदणी (Registration)

• https://mahadbt.maharashtra.gov.in या वेबसाईटवर जा.
• ‘नवीन अर्जदार नोंदणी’ वर क्लिक करा.
• आधार क्रमांक टाकून OTP द्वारे व्हेरिफिकेशन पूर्ण करा. तुमचे ‘युजरनेम’ आणि ‘पासवर्ड’ तयार करा.

पायरी २: प्रोफाइल भरणे

• लॉगिन करून ‘वैयक्तिक तपशील’, ‘पत्ता’, ‘जमीन तपशील’ आणि ‘बँक तपशील’ अचूक भरा. ही माहिती एकदाच भरावी लागते.

पायरी ३: योजना निवडणे

• ‘अर्ज करा’ बटनावर क्लिक करा.
• ‘कृषी यांत्रिकीकरण’ (Agricultural Mechanization) हा पर्याय निवडा.
• तुम्हाला हवे असलेले यंत्र (उदा. ट्रॅक्टर, पॉवर टिलर) निवडा आणि ‘जतन करा’ म्हणा.

पायरी ४: शुल्क आणि सबमिट

• २३.६० रुपये (अंदाजे) अर्जाची फी ऑनलाइन भरा. यानंतर तुमचा अर्ज लॉटरी प्रक्रियेसाठी पात्र ठरतो.

पायरी ५: लॉटरी आणि निवड

• शासनाकडून वेळोवेळी संगणकीय सोडत (Lottery) काढली जाते.
• तुमची निवड झाल्यास तुम्हाला तसा SMS येतो.

पायरी ६: कागदपत्रे अपलोड आणि पूर्वसंमती

• निवड झाल्यानंतर तुम्हाला कागदपत्रे अपलोड करावी लागतात.
• कागदपत्रांची पडताळणी होऊन तुम्हाला ‘पूर्वसंमती पत्र’ (Pre-sanction Letter) मिळते. महत्त्वाची टीप: पूर्वसंमती मिळण्याआधी यंत्र खरेदी करू नका.

पायरी ७: खरेदी आणि अनुदान जमा

• पूर्वसंमती मिळाल्यावर ३० ते ९० दिवसांच्या आत शासनाने मंजूर केलेल्या यादीतील डीलरकडून यंत्र खरेदी करा.
• यंत्राचे बिल (GST सह) पोर्टलवर अपलोड करा.
• कृषी अधिकारी तुमच्या घरी येऊन यंत्राची पाहणी (Spot Verification) करतील आणि यंत्रासोबत तुमचा फोटो जिओ-टॅगिंग करतील.
• सर्व काही बरोबर असल्यास, काही दिवसांत अनुदानाची रक्कम थेट तुमच्या बँक खात्यात (DBT) जमा होईल.

शेतकऱ्यांसाठी ५ ‘स्मार्ट’ टिप्स

२०२६ मध्ये अनुदान मिळवण्याची शक्यता वाढवण्यासाठी या टिप्स नक्की वापरा:

1. वेळेत अर्ज करा: पोर्टल चालू होताच अर्ज भरा. अनेकदा निधी संपल्यामुळे नंतरच्या अर्जांचा विचार केला जात नाही.
2. यंत्राची निवड: फक्त ‘टेस्ट रिपोर्ट’ (Test Report) असलेल्या आणि मान्यताप्राप्त कंपन्यांचीच यंत्रे खरेदी करा. अन्यथा अनुदान मिळणार नाही.
3. आधार लिंक तपासा: तुमचे बँक खाते आधारशी लिंक नसेल, तर पैसे जमा होणार नाहीत. बँकेत जाऊन हे आधी तपासा.
4. डीलरची मदत घ्या: अनेकदा अधिकृत डीलर्सना ऑनलाइन प्रक्रियेची माहिती असते. त्यांची मदत घ्या, पण स्वतःच्या लॉगिन डिटेल्स (पासवर्ड) कोणालाही देऊ नका.
5. लॉटरीवर लक्ष ठेवा: अर्ज केल्यानंतर अधूनमधून पोर्टलवर लॉगिन करून स्थिती (Status) तपासा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्र. १: मी सेकंड हँड (जुना) ट्रॅक्टर घेतला तर सबसिडी मिळेल का?

उत्तर: नाही. SMAM योजनेअंतर्गत फक्त नवीन यंत्र खरेदीवरच अनुदान मिळते.

प्र. २: एका शेतकऱ्याला किती अवजारांसाठी अर्ज करता येतो?

उत्तर: तुम्ही एकापेक्षा जास्त अवजारांसाठी अर्ज करू शकता, पण सहसा एका वर्षात एकाच प्रमुख यंत्रासाठी अनुदान मंजूर केले जाते.

प्र. ३: अर्ज नाकारला गेल्यास काय करावे?

उत्तर: अर्जात त्रुटी असल्यास (उदा. कागदपत्र अस्पष्ट असणे), पोर्टलवर ‘Grievance’ किंवा त्रुटी पूर्ततेचा पर्याय असतो. तो वेळेत पूर्ण करावा.

प्र. ४: महिलांच्या नावे जमीन असल्यास फायदा आहे का?

उत्तर: होय, नक्कीच! महिला शेतकऱ्यांसाठी निधी राखीव असतो आणि त्यांना ५०% अनुदान मिळते. त्यामुळे घरातील महिलेच्या नावे अर्ज करणे फायदेशीर ठरू शकते.

प्र. ५: ट्रॅक्टर कर्ज (Loan) घेतले असेल तरी सबसिडी मिळते का?

उत्तर: होय. उलट कर्ज असल्यास, बँकेला सबसिडीची रक्कम थेट दिली जाते, ज्यामुळे तुमच्या कर्जाचा बोजा कमी होतो.

निष्कर्ष :

शेतकरी मित्रांनो, शेती आता केवळ उपजीविकेचे साधन नसून तो एक व्यवसाय झाला आहे. आणि कोणत्याही व्यवसायात यशस्वी व्हायचे असेल, तर तंत्रज्ञानाची जोड हवीच. SMAM योजना २०२६ ही तुमच्यासाठी प्रगतीची दारे उघडणारी किल्ली आहे.

सरकारने दिलेला निधी हा तुमचा हक्क आहे. योग्य माहितीचा अभाव आणि किचकट प्रक्रियेच्या भीतीपोटी अनेक शेतकरी या लाभापासून वंचित राहतात. पण आता डिजिटल युगात सर्व काही सोपे झाले आहे. दलालांवर अवलंबून न राहता, स्वतः किंवा आपल्या मुलांच्या मदतीने महाडीबीटी पोर्टलवर अर्ज करा.

लक्षात ठेवा, एक छोटा ट्रॅक्टर किंवा पॉवर टिलर तुमच्या शेतीचे चित्र पालटू शकतो. कमी कष्टात, कमी वेळेत जास्त उत्पादन घेणे आता अशक्य नाही. आजच आपल्या कागदपत्रांची जुळवाजुळव करा आणि आधुनिक शेतीकडे पहिले पाऊल टाका!

(अस्वीकरण: वरील माहिती २०२५-२६ च्या उपलब्ध मार्गदर्शक तत्त्वांवर आधारित आहे. शासनाच्या नियमात कधीही बदल होऊ शकतो. अंतिम निर्णयासाठी कृषी विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळाला भेट द्यावी.)

हा लेख आवडल्यास आपल्या इतर शेतकरी मित्रांना नक्की शेअर करा! SMAM YOJANA