Boron deficiency in Wheat – गहू हे भारतातील आणि विशेषतः महाराष्ट्रातील रब्बी हंगामातील सर्वात महत्त्वाचे पीक आहे. सध्याच्या काळात अनेक शेतकऱ्यांच्या शेतात गव्हाची पिके जोमाने उभी आहेत. मात्र, गेल्या काही दिवसांपासून राज्यातील सुमारे ७०% शेतकऱ्यांच्या तक्रारी येत आहेत की, त्यांच्या गव्हाच्या पानांवर विचित्र प्रकारचे डाग दिसत आहेत. अनेक शेतकरी याला एखादा रोग किंवा किडीचा प्रादुर्भाव समजून महागडी कीटकनाशके फवारत आहेत.
परंतु, कृषी तज्ज्ञांच्या मते, हे कोणत्याही रोगाचे लक्षण नसून गव्हाच्या पिकातील ‘बोरोन’ (Boron) या सूक्ष्म अन्नद्रव्याच्या कमतरतेचा परिणाम आहे. आजच्या या विशेष लेखामध्ये आपण गव्हाच्या पिकात बोरोनचे महत्त्व, कमतरतेची लक्षणे आणि त्यावर शास्त्रोक्त उपाययोजना काय कराव्यात, याबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत.
गव्हाच्या पिकात बोरोनची कमतरता कशी ओळखावी? (लक्षणे)
गव्हाच्या पिकात बोरोनची कमतरता असल्यास झाड स्वतःहून काही संकेत देते. जर तुम्ही तुमच्या शेताचे नीट निरीक्षण केले, तर तुम्हाला खालील बदल दिसून येतील:
- पानांवर पांढरे ठिपके: गव्हाच्या नवीन पानांवर छोटे-छोटे पांढरे ठिपके किंवा डॉट्स दिसू लागतात.
- हवेचे बुडबुडे: पानांच्या मध्ये हवा भरल्यासारखी किंवा फुगवटा (Blisters) आल्यासारखे वाटते. हे बोरोनच्या कमतरतेचे सर्वात मोठे लक्षण आहे.
- पानांच्या कडा वाकणे: पानांच्या कडांना खड्डे पडल्यासारखे वाटते किंवा त्या कडा वेड्यावाकड्या होऊन जळल्यासारख्या दिसतात.
- वाढ खुंटणे: झाडाची उंची योग्य प्रमाणात वाढत नाही आणि फुटवे कमी निघतात.
बोरोन म्हणजे काय आणि ते पिकासाठी का आवश्यक आहे?
बोरोन हे एक सूक्ष्म पोषक तत्व (Micronutrient) आहे. जरी पिकाला याची गरज अतिशय कमी प्रमाणात असली, तरी त्याच्या अनुपस्थितीत पिकाचे जीवनचक्र पूर्ण होऊ शकत नाही.
बोरोनचे मुख्य कार्य:
- पेशी विभाजन: झाडाच्या पेशींची निर्मिती आणि विभाजनासाठी बोरोन आवश्यक असते.
- परागकण निर्मिती (Pollination): गव्हाच्या लोंब्यांमध्ये दाणे भरण्यासाठी परागीकरण होणे आवश्यक असते. बोरोन परागकणांची कार्यक्षमता वाढवते.
- अन्नद्रव्यांचे वहन: झाडाने मुळांवाटे घेतलेले पाणी आणि इतर खनिजे पानांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम बोरोन करते.
- साखरेचे प्रमाण: पिकातील साखरेचे आणि कर्बोदकांचे संतुलन राखण्यासाठी बोरोन मदत करते.
बोरोनच्या कमतरतेचा उत्पादनावर होणारा परिणाम
जर तुम्ही वेळेवर बोरोनची कमतरता भरून काढली नाही, तर त्याचा थेट परिणाम तुमच्या उत्पन्नावर होतो. याचे काही गंभीर परिणाम खालीलप्रमाणे आहेत:
- दाणे न भरणे: बोरोनअभावी गव्हाच्या लोंब्या तर येतात, पण त्यातील अनेक दाणे पोकळ राहतात. याला ‘वांझ लोंब्या’ असेही म्हणतात.
- उत्पादनात घट: दाण्यांचा आकार लहान होतो, वजन कमी भरते आणि एकूण उत्पादनात २५ ते ३० टक्क्यांपर्यंत घट येऊ शकते.
- गुणवत्ता खराब होणे: गव्हाच्या दाण्यांना जी नैसर्गिक चकाकी असते, ती बोरोनच्या अभावामुळे कमी होते, परिणामी बाजारात कमी भाव मिळतो.
- इतर खतांचा अपव्यय: जर जमिनीत बोरोन नसेल, तर पीक नत्र (Nitrogen) आणि स्फुरद (Phosphorus) सारखी इतर खते देखील पूर्णपणे शोषू शकत नाही.
तज्ज्ञांचा सल्ला: बोरोन वापरण्याची योग्य पद्धत आणि डोस
हरियाणा कृषी विद्यापीठ (HAU) आणि इतर प्रमुख कृषी संस्थांच्या शास्त्रज्ञांच्या मते, बोरोनची कमतरता भरून काढण्यासाठी जमिनीतून खत देण्यापेक्षा फवारणी (Foliar Spray) करणे अधिक प्रभावी ठरते.
फवारणीचे प्रमाण (Dosage):
- केवळ बोरोनची फवारणी: जर तुम्ही फक्त बोरोन फवारणार असाल, तर २०% बोरोन १५० ग्राम प्रति १०० लिटर पाण्यात मिसळून फवारावे.
- इतर खतांसोबत (NPK): जर तुम्ही NPK खतांसोबत बोरोन मिसळणार असाल, तर १०० ग्राम बोरोन प्रति एकर पुरेसे आहे.
महत्त्वाची टीप: बोरोनचा वापर ठरवून दिलेल्या प्रमाणापेक्षा जास्त करू नये. जास्त प्रमाणामुळे गव्हाची पाने जळू शकतात (Toxicity).
अधिक उत्पादनासाठी NPK आणि बोरोनचे उत्तम कॉम्बिनेशन
गव्हाची अवस्था पाहून तुम्ही खालीलप्रमाणे फवारणीचे नियोजन करू शकता:
जर गव्हाची वाढ कमी असेल आणि पिवळेपणा असेल तर:
अशा परिस्थितीत NPK 19:19:19 (१ किलो) + बोरोन (१०० ग्राम) प्रति एकर या प्रमाणात फवारणी करावी. यामुळे पिकाला तात्काळ ऊर्जा मिळेल आणि पिवळेपणा दूर होऊन वाढ वेगाने होईल.
जर गव्हाची वाढ चांगली असेल आणि लोंब्या बाहेर पडण्याच्या अवस्थेत असेल तर:
या अवस्थेत NPK 00:52:34 (१ किलो) + बोरोन (१०० ग्राम) प्रति एकर फवारावे. हे कॉम्बिनेशन लोंब्यांचा आकार वाढवण्यास, दाणे टपोरे करण्यास आणि दाण्यांना चकाकी देण्यास अत्यंत उपयुक्त ठरते.
फवारणी करताना घ्यावयाची खबरदारी
फवारणी करताना काही गोष्टी लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे, जेणेकरून तुम्हाला १००% निकाल मिळतील:
- पाण्याचे प्रमाण: एकरी किमान १५० ते २०० लिटर पाण्याचा वापर करावा. कमी पाण्यात जास्त खत टाकल्याने पिकावर ताण येऊ शकतो.
- वेळ: फवारणी नेहमी सकाळी १० वाजेच्या आधी किंवा संध्याकाळी ४ वाजेनंतर करावी. प्रखर उन्हात फवारणी टाळावी.
- ओलावा: शेतात पुरेसा ओलावा असतानाच फवारणी करावी. कोरड्या जमिनीत फवारणी केल्यास निकाल मिळत नाही.
- दर्जेदार उत्पादने: नेहमी नामांकित कंपनीचेच २०% बोरोन वापरावे.
बोरोन कमतरतेची कारणे Boron deficiency in Wheat
शेतकऱ्यांच्या मनात प्रश्न येतो की, अचानक बोरोनची कमतरता का जाणवू लागली आहे? याची मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
- अति वापर: जमिनीतून वारंवार पिके घेतल्यामुळे जमिनीतील सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा साठा कमी झाला आहे.
- जमिनीचा सामू (pH): जर जमिनीचा सामू ७.५ पेक्षा जास्त असेल (अल्कली जमीन), तर झाडाला बोरोन शोषून घेण्यास अडचण येते.
- सेंद्रिय कर्बाची कमतरता: जमिनीत शेणखत किंवा सेंद्रिय खतांचा वापर कमी झाल्यामुळे सूक्ष्म जीवाणूंची संख्या घटली आहे, जे अन्नद्रव्ये उपलब्ध करून देतात.
निष्कर्ष
गव्हाच्या उत्पादनात वाढ करण्यासाठी केवळ युरिया आणि डीएपी (DAP) पुरेशी नाहीत. आजच्या काळात सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे व्यवस्थापन करणे ही काळाची गरज बनली आहे. गव्हाच्या पानांवरील पांढरे ठिपके आणि बुडबुडे यांकडे दुर्लक्ष न करता, तातडीने बोरोनची फवारणी करा. यामुळे तुमची पिके केवळ हिरवीगारच होणार नाहीत, तर दाणे भरताना वजनदार आणि चमकदार निघतील, ज्यामुळे तुम्हाला अधिक नफा मिळेल.
लक्षात ठेवा: योग्य वेळी योग्य खताचा वापर, हेच प्रगत शेतीचे सूत्र आहे!
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. बोरोनची फवारणी गव्हात कधी करावी?
गव्हाचे पीक ४० ते ६० दिवसांचे असताना किंवा लोंब्या निघण्यापूर्वी बोरोनची फवारणी करणे सर्वात फायदेशीर ठरते.
२. बोरोन सोबत कीटकनाशक मिसळता येते का?
हो, बहुतांश कीटकनाशकांसोबत बोरोन मिसळता येते, परंतु फवारणीपूर्वी एका छोट्या भांड्यात मिश्रण करून पहावे की ते फाटत तर नाही ना.
३. जमिनीत बोरोन टाकणे चांगले की फवारणी?
तात्काळ निकालासाठी फवारणी उत्तम आहे. जर तुम्हाला जमिनीतून द्यायचे असेल, तर पेरणीच्या वेळी प्रति एकर २ ते ४ किलो बोरेक्स (Borax) देऊ शकता.
तुम्हाला हा लेख कसा वाटला? तुमच्या इतर शेतकरी मित्रांसोबत हा लेख नक्की शेअर करा जेणेकरून त्यांनाही त्यांच्या गव्हाच्या पिकाचे संरक्षण करता येईल!
Boron deficiency in Wheat
