Check CIBIL Score : आजच्या डिजिटल आणि वेगवान युगात, आर्थिक साक्षरता ही चैनीची गोष्ट नसून ती एक गरज बनली आहे. तुम्ही मुंबईच्या दादरमध्ये घर घेण्याचे स्वप्न पाहत असाल, पुण्यात नवीन गाडी घेण्याचा विचार करत असाल, किंवा तुमच्या स्टार्ट-अपसाठी बिझनेस लोन शोधत असाल; या सर्वांच्या केंद्रस्थानी एक तीन-अंकी संख्या उभी असते – ती म्हणजे तुमचा CIBIL स्कोअर (क्रेडिट स्कोअर).
अनेकदा आपण पाहतो की, एकाच पगाराच्या दोन व्यक्ती जेव्हा बँकेत कर्जासाठी जातात, तेव्हा एकाला सहज आणि कमी व्याजदरात कर्ज मिळते, तर दुसऱ्याला बँक नकार देते किंवा खूप जास्त व्याजदर लावते. याचा मुख्य फरक त्यांच्या ‘क्रेडिट हेल्थ’ मध्ये असतो.
या २०२६ च्या अद्ययावत मार्गदर्शकात, आपण CIBIL स्कोअर म्हणजे काय, त्याचे महत्त्व, तो कसा मोजला जातो आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे – तो ९०० च्या जवळ कसा नेायचा, याबद्दल सविस्तर चर्चा करणार आहोत. चला तर मग, तुमच्या आर्थिक स्वातंत्र्याच्या प्रवासाला सुरुवात करूया.
CIBIL स्कोअर म्हणजे नक्की काय? (What is CIBIL Score?)
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, CIBIL स्कोअर हे तुमच्या आर्थिक विश्वासार्हतेचे (Creditworthiness) रिपोर्ट कार्ड आहे. शाळेत जसे आपल्याला विषयांवरून गुण मिळायचे आणि त्यावर आपली प्रगती ठरवली जायची, तसेच बँका आणि वित्तीय संस्था तुम्ही पैशांच्या बाबतीत किती शिस्तप्रिय आहात, हे या स्कोअरवरून ठरवतात.
भारतात ‘ट्रान्सयुनियन सिबिल’ (TransUnion CIBIL) ही सर्वात जुनी आणि प्रमुख क्रेडिट इन्फॉर्मेशन कंपनी आहे. ही कंपनी बँकांकडून, क्रेडिट कार्ड कंपन्यांकडून आणि इतर वित्तीय संस्थांकडून तुमच्या कर्जाच्या आणि परतफेडीच्या इतिहासाची माहिती गोळा करते. या माहितीच्या आधारे ३०० ते ९०० दरम्यान एक स्कोअर तयार केला जातो.
- ३०० ते ५४९: खराब स्कोअर (कर्ज मिळण्याची शक्यता नगण्य)
- ५५० ते ६४९: सरासरी स्कोअर (कर्ज मिळू शकते पण अटी कडक आणि व्याजदर जास्त)
- ६५० ते ७४९: चांगला स्कोअर (कर्ज मंजुरीची चांगली शक्यता)
- ७५० ते ९००: उत्कृष्ट स्कोअर (कमी व्याजदर, जलद मंजुरी आणि ऑफर्सचा वर्षाव)
महत्त्वाचे: CIBIL व्यतिरिक्त भारतात Experian, Equifax आणि CRIF High Mark या इतर तीन कंपन्या देखील क्रेडिट स्कोअर देतात. मात्र, ९०% बँका प्रामुख्याने CIBIL स्कोअरलाच प्राधान्य देतात.
२०२६ च्या अर्थव्यवस्थेत CIBIL स्कोअर का महत्त्वाचा आहे?
२०२६ सालात बँकिंग क्षेत्रात आमूलाग्र बदल झाले आहेत. आता मानवी हस्तक्षेपाशिवाय ‘अल्गोरिदम’ आधारित कर्जे मंजूर केली जातात. अशा वेळी तुमचा स्कोअर बोलतो.
१. स्वस्त कर्ज (Low Interest Rates)
ज्यांचा स्कोअर ७५० च्या वर असतो, बँका त्यांना ‘प्राइम कस्टमर’ मानतात. तुम्हाला गृहकर्ज किंवा वैयक्तिक कर्जावर ०.५% ते २% पर्यंत कमी व्याजदर मिळू शकतो. २० वर्षांच्या गृहकर्जावर हा छोटासा फरक तुमचे लाखो रुपये वाचवू शकतो.
२. जलद मंजुरी (Instant Approval)
आजकाल अनेक फिनटेक कंपन्या आणि बँका ‘प्री-अप्रूव्हड’ (Pre-approved) कर्जे देतात. जर तुमचा स्कोअर चांगला असेल, तर कागदपत्रांची मोठी फाइल सादर न करता काही तासांत किंवा मिनिटांत कर्ज तुमच्या खात्यात जमा होऊ शकते.
३. क्रेडिट कार्ड ऑफर्स आणि लिमिट
चांगल्या स्कोअरमुळे तुम्हाला प्रीमियम क्रेडिट कार्ड्स मिळतात, ज्यावर विमानतळ लाउंज ऍक्सेस, कॅशबॅक आणि जास्त क्रेडिट लिमिट मिळते.
४. नोकरी आणि भाड्याने घर
हे वाचून तुम्हाला आश्चर्य वाटेल, पण काही खाजगी कंपन्या (विशेषतः फायनान्स सेक्टरमधील) नोकरी देताना उमेदवाराचा क्रेडिट रिपोर्ट तपासतात. तसेच, मेट्रो शहरांमध्ये काही घरमालक भाडेकरू ठेवण्यापूर्वी त्याचा क्रेडिट स्कोअर पाहणे पसंत करतात, कारण त्यातून भाडे वेळेवर देण्याची क्षमता समजते.
तुमचा CIBIL स्कोअर कशावर ठरतो? (Key Factors)
तुमचा स्कोअर हा काही जादूने तयार होत नाही. तो प्रामुख्याने ४ महत्त्वाच्या घटकांवर अवलंबून असतो. हे समजून घेतले तर तुम्ही स्कोअरवर नियंत्रण मिळवू शकता.
१. परतफेडीचा इतिहास (Repayment History) – ३५% महत्त्व
हा सर्वात मोठा घटक आहे. तुम्ही तुमचे गृहकर्ज, गाडीचे कर्ज किंवा क्रेडिट कार्डचे बिल वेळेवर भरता का?
- जर तुम्ही देय तारखेच्या (Due Date) एक दिवस जरी उशिरा बिल भरले, तरी त्याची नोंद CIBIL मध्ये होते.
- वारंवार उशीर झाल्यास स्कोअर वेगाने खाली येतो.
२. क्रेडिट युटिलायझेशन रेशो (Credit Utilization Ratio) – ३०% महत्त्व
तुमच्या क्रेडिट कार्डची मर्यादा ₹१ लाख आहे आणि तुम्ही दर महिन्याला ₹९०,००० खर्च करत असाल, तर तुम्ही ‘क्रेडिट हंग्री’ (कर्जावर अवलंबून असणारे) आहात असे मानले जाते.
- नियम: तुमच्या एकूण क्रेडिट लिमिटपैकी ३०% पेक्षा कमी वापर करा. (उदा. ₹१ लाख लिमिट असेल तर ₹३०,००० च्या आत खर्च ठेवा).
३. क्रेडिट हिस्टरीची लांबी (Credit Age) – १५% महत्त्व
जुने ते सोने! तुम्ही किती वर्षांपासून कर्जाचा वापर करत आहात? जुने क्रेडिट कार्ड खाते बंद करणे अनेकदा महागात पडते, कारण जुन्या इतिहासामुळे बँकांना तुमच्या वर्तणुकीचा अंदाज येतो. तुमचा इतिहास जितका जुना, तितका स्कोअर चांगला.
४. क्रेडिट मिक्स आणि इन्क्वायरीज (Credit Mix & Enquiries) – २०% महत्त्व
- क्रेडिट मिक्स: तुमच्याकडे फक्त क्रेडिट कार्ड्स (अनसिक्युअर्ड लोन्स) आहेत की सोबत गृहकर्ज/कार लोन (सिक्युअर्ड लोन्स) सुद्धा आहे? दोन्हीचे संतुलन असल्यास स्कोअर वाढण्यास मदत होते.
- हार्ड इन्क्वायरीज: जेव्हा तुम्ही कर्जासाठी बँकेत अर्ज करता, तेव्हा बँक तुमचा रिपोर्ट मागवते, याला ‘हार्ड इन्क्वायरी’ म्हणतात. कमी वेळात अनेक बँकांमध्ये अर्ज केल्यास तुम्ही आर्थिक अडचणीत आहात असा संदेश जातो आणि स्कोअर कमी होतो.
तुमचा CIBIL स्कोअर मोफत कसा तपासावा? Check CIBIL Score
२०२६ मध्ये आपला स्कोअर तपासणे अत्यंत सोपे झाले आहे. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या (RBI) नियमांनुसार, तुम्ही वर्षातून एकदा तुमचा पूर्ण क्रेडिट रिपोर्ट मोफत मिळवू शकता.
स्टेप १: CIBIL च्या अधिकृत वेबसाइटला (www.cibil.com) भेट द्या.
स्टेप २: ‘Get Free CIBIL Score’ या पर्यायावर क्लिक करा.
स्टेप ३: तुमचे नाव, ईमेल आयडी, जन्मतारीख आणि पॅन कार्ड नंबर अचूक भरा.
स्टेप ४: तुमच्या मोबाईलवर आलेला OTP टाकून व्हेरिफिकेशन पूर्ण करा.
स्टेप ५: कधीकधी ओळख पटवण्यासाठी तुम्हाला तुमच्या जुन्या कर्जाबद्दल प्रश्न विचारले जाऊ शकतात (उदा. तुमच्या कार लोनचा हप्ता किती आहे?).
स्टेप ६: एकदा लॉगिन झाले की तुम्हाला तुमचा तीन-अंकी स्कोअर आणि सविस्तर रिपोर्ट दिसेल.
टीप: तुम्ही Google Pay, Paytm, किंवा Amazon Pay यांसारख्या विश्वासार्ह ॲप्सवर देखील आपला स्कोअर दर महिन्याला मोफत पाहू शकता. हे सुरक्षित आहे.
CIBIL स्कोअर वाढवण्यासाठी १० प्रभावी टिप्स (How to Improve CIBIL Score)
जर तुमचा स्कोअर ६५० च्या खाली असेल, तर निराश होऊ नका. खालील स्ट्रॅटेजी वापरून तुम्ही ६ ते १२ महिन्यांत तो ७५०+ करू शकता.
१. ऑटो-पे (Auto-Pay) सुविधा वापरा
मानवी मेंदू विसरभोळा असतो. त्यामुळे तुमच्या सर्व कर्जाचे आणि क्रेडिट कार्डचे हप्ते ‘ऑटो-डेबिट’ करा. जेणेकरून खात्यात पैसे असतील तर तारीख चुकण्याचा प्रश्नच येणार नाही.
२. कर्जाचे पुनर्गठन (Debt Consolidation)
जर तुमच्याकडे अनेक छोटी-छोटी कर्जे किंवा ३-४ क्रेडिट कार्ड्सची बिलं थकली असतील, तर एक ‘पर्सनल लोन’ घेऊन ती सर्व छोटी कर्जे फेडून टाका. यामुळे तुम्हाला एकाच कर्जावर लक्ष केंद्रित करावे लागेल आणि स्कोअर सुधारण्यास मदत होईल.
३. ‘सेटलमेंट’ (Settlement) टाळा
हा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे. जर तुम्ही बँकेला कर्ज फेडू शकत नसल्याचे सांगितले आणि बँकेने तुम्हाला ‘One Time Settlement’ (कमी पैशात खाते बंद करणे) ऑफर दिली, तर ती स्वीकारताना सावध राहा.
- रिपोर्टमध्ये तुमच्या खात्यावर ‘Settled’ असा शिक्का लागतो.
- हा शिक्का पुढील ७ वर्षे इतर बँकांना दिसतो आणि ते तुम्हाला नवीन कर्ज देणे नाकारतात. नेहमी खाते ‘Closed’ करण्यासाठी पूर्ण पैसे भरण्याचा प्रयत्न करा.
४. वारंवार स्कोअर तपासू नका (स्वतः तपासा, बँकेला सांगू नका)
तुम्ही स्वतः तुमचा स्कोअर १० वेळा तपासला तरी स्कोअर कमी होत नाही (याला Soft Enquiry म्हणतात). पण, जर तुम्ही ४ वेगवेगळ्या बँकांमध्ये कर्जासाठी अर्ज केला, तर ते ४ वेळा तुमचा रिपोर्ट मागवतील (Hard Enquiry), ज्यामुळे तुमचा स्कोअर १०-२० अंकांनी कमी होऊ शकतो.
५. क्रेडिट लिमिट वाढवून घ्या
जर बँकेने तुम्हाला क्रेडिट लिमिट वाढवण्याची ऑफर दिली तर ती स्वीकारा.
- का? कारण तुमचे लिमिट वाढले आणि तुमचा खर्च तोच राहिला, तर तुमचा ‘युटिलायझेशन रेशो’ आपोआप कमी होतो, ज्यामुळे स्कोअर वाढतो.
६. जुने क्रेडिट कार्ड चालू ठेवा
वापरत नसलेले जुने क्रेडिट कार्ड बंद करण्याची घाई करू नका. जोपर्यंत त्याला वार्षिक फी नाही, तोपर्यंत ते चालू ठेवा. यामुळे तुमचा ‘क्रेडिट इतिहास’ मोठा दिसतो.
७. सिक्युअर्ड कार्ड (Secured Credit Card) चा वापर
ज्यांचा स्कोअर खूपच खराब आहे किंवा ज्यांनी कधीच कर्ज घेतले नाही (CIBIL -1 किंवा 0 आहे), त्यांनी बँकेत फिक्स डिपॉझिट (FD) करून त्यावर ‘सिक्युअर्ड क्रेडिट कार्ड’ घ्यावे. याचा वापर करून आणि वेळेवर बिल भरून तुम्ही ६ महिन्यांत चांगला स्कोअर तयार करू शकता.
८. जामीनदार (Co-guarantor) होताना सावधान
जर तुम्ही मित्राच्या कर्जासाठी जामीनदार राहिला असाल आणि मित्राने हप्ता बुडवला, तर त्याचा परिणाम तुमच्या CIBIL स्कोअरवर सुद्धा होतो. त्यामुळे कोणालाही जामीन राहताना विचार करा.
९. रिपोर्टमधील चुका सुधारा
काही वेळा तुमची चूक नसते, पण बँकेच्या चुकीमुळे रिपोर्टमध्ये ‘लेट पेमेंट’ दिसते.
- तुमचा रिपोर्ट डाऊनलोड करा.
- काही चुकीचे आढळल्यास CIBIL च्या वेबसाइटवर जाऊन ‘Dispute Raise’ करा. ३० दिवसांत ही चूक सुधारली जाऊ शकते.
सामान्य गैरसमज (Common Myths about CIBIL)
समाजात क्रेडिट स्कोअरबद्दल अनेक गैरसमज आहेत, जे दूर करणे गरजेचे आहे:
गैरसमज १: डेबिट कार्ड वापरल्याने CIBIL स्कोअर वाढतो.
सत्य: नाही. डेबिट कार्ड म्हणजे तुमचे स्वतःचे पैसे वापरणे. CIBIL स्कोअर फक्त तुम्ही ‘उधारी’ (क्रेडिट) कसे वापरता यावर अवलंबून असतो.
गैरसमज २: जास्त पगार म्हणजे जास्त CIBIL स्कोअर.
सत्य: पगाराचा आणि स्कोअरचा थेट संबंध नाही. १ लाख पगार असून हप्ते बुडवणाऱ्याचा स्कोअर कमी असू शकतो, आणि २० हजार पगार असून वेळेवर हप्ते भरणाऱ्याचा स्कोअर ८००+ असू शकतो.
गैरसमज ३: CIBIL स्कोअर फक्त CIBIL कंपनीच ठेवते.
सत्य: बँका तुमचा डेटा चारही ब्युरोंना (CIBIL, Experian, Equifax, CRIF) पाठवतात. पण CIBIL सर्वात लोकप्रिय आहे.
गैरसमज ४: खराब स्कोअर कायमस्वरूपी असतो.
सत्य: अजिबात नाही. ही एक गतिशील (Dynamic) प्रक्रिया आहे. आज खराब असलेला स्कोअर चांगल्या सवयींनी १२-१८ महिन्यांत उत्कृष्ट होऊ शकतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्र १: माझा CIBIL स्कोअर ‘NA’ किंवा ‘NH’ दिसत आहे, याचा अर्थ काय?
उत्तर: याचा अर्थ ‘Not Applicable’ किंवा ‘No History’. म्हणजे तुम्ही आतापर्यंत कोणतेही कर्ज किंवा क्रेडिट कार्ड घेतलेले नाही. हे वाईट नाही, पण तुम्हाला कर्ज मिळवण्यासाठी आधी क्रेडिट हिस्ट्री तयार करावी लागेल (उदा. कंझ्युमर ड्युरेबल लोन किंवा सिक्युअर्ड कार्ड घेऊन).
प्र २: क्रेडिट कार्डचे बिल किमान रक्कम (Minimum Due) भरल्यास स्कोअर वाचतो का?
उत्तर: यामुळे फक्त तुम्हाला ‘लेट फी’ लागत नाही. पण उर्वरित रक्कमेवर खूप जास्त व्याज लागते आणि तुम्ही कर्जाच्या जाळ्यात अडकता, ज्यामुळे अप्रत्यक्षपणे स्कोअरवर परिणाम होतो. नेहमी पूर्ण रक्कम (Total Due) भरा.
प्र ३: CIBIL स्कोअर अपडेट व्हायला किती वेळ लागतो?
उत्तर: बँका साधारणपणे दर ३० ते ४५ दिवसांनी CIBIL ला डेटा पाठवतात. त्यामुळे तुम्ही बिल भरल्यानंतर स्कोअरमध्ये बदल दिसण्यासाठी ४५ दिवस लागू शकतात.
प्र ४: सोन्याचे कर्ज (Gold Loan) घेतल्याने स्कोअरवर परिणाम होतो का?
उत्तर: होय. गोल्ड लोन हे ‘सिक्युअर्ड लोन’ आहे. जर तुम्ही ते वेळेवर भरले, तर तुमचा स्कोअर वेगाने वाढण्यास मदत होते.
निष्कर्ष :
मित्रांनो, CIBIL स्कोअर हा तुमच्या आर्थिक चारित्र्याचा आरसा आहे. तो फक्त एक नंबर नाही, तर तुमच्या स्वप्नांची चावी आहे. २०२६ मध्ये जेव्हा महागाई आणि घरांच्या किमती वाढत आहेत, तेव्हा स्वस्त दरात कर्ज मिळवणे ही एक मोठी बचत आहे.
तुम्ही आजच तुमचा रिपोर्ट तपासा. जर तो कमी असेल, तर घाबरू नका. वर दिलेल्या टिप्स फॉलो करा. शिस्तबद्ध आर्थिक नियोजन तुम्हाला नक्कीच ‘क्रेडिट हेल्दी’ बनवेल. लक्षात ठेवा, आर्थिक स्वातंत्र्य रातोरात मिळत नाही, ती एक सवय आहे.
तुम्हाला तुमच्या क्रेडिट प्रवासात काही अडचणी येत आहेत का? किंवा तुम्हाला CIBIL बद्दल काही विशिष्ट प्रश्न आहेत? खाली कमेंट्समध्ये नक्की विचारा.
(अस्वीकरण: हा लेख केवळ माहितीसाठी आहे. कोणताही मोठा आर्थिक निर्णय घेण्यापूर्वी कृपया आपल्या आर्थिक सल्लागाराशी चर्चा करा.) Check CIBIL Score