गव्हाचा ‘मास्टर डोस’: विक्रमी उत्पादनासाठी फक्त ‘हे’ खत वापरा | Gahu Master Dose.

Gahu Master Dose. शेतकरी मित्रांनो, सध्या महाराष्ट्रातील शेतांमध्ये गव्हाचे रान डोलताना दिसत आहे. यावर्षी कांदा पिकाने अनेक शेतकऱ्यांना रडवले, नैसर्गिक संकटे आणि बाजारभावातील चढ-उतारामुळे शेतकरी आर्थिक अडचणीत सापडला आहे. अशा परिस्थितीत, शेतकऱ्यांची सर्व मदार आता गव्हाच्या पिकावर आहे. गव्हाचे पीक सध्या वाढीच्या अशा टप्प्यावर आहे, जिथे तुम्ही घेतलेला एक योग्य निर्णय तुमच्या उत्पन्नात ४० ते ५० टक्क्यांनी वाढ करू शकतो.

अनेक शेतकरी गव्हाची पेरणी झाल्यानंतर केवळ युरियावर अवलंबून राहतात. पण गव्हाला फक्त ‘वाढ’ नको, तर त्याला ‘बळ’ हवे आहे. आजच्या या विशेष लेखात आपण पाहणार आहोत की, गव्हाला जास्तीत जास्त फुटवे येण्यासाठी आणि ओंबी मोठी भरण्यासाठी कोणता ‘मास्टर डोस’ द्यावा.

युरियाचा अतिवापर: फायद्यापेक्षा तोटाच जास्त? Gahu Master Dose.

बहुतेक शेतकरी गव्हाला पाणी देताना फक्त युरियाची गोणी खांद्यावर घेतात. युरियामुळे पीक झटपट हिरवेगार दिसते आणि त्याची उंची वाढते, हे खरे आहे. पण याला तांत्रिक भाषेत ‘व्हेजिटेटिव्ह ग्रोथ’ (Vegetative Growth) म्हणतात. युरियाचा अतिवापर केल्यास खालील समस्या उद्भवतात:

• खोड कमकुवत होणे: युरियामुळे गव्हाचे खोड पोकळ आणि नाजूक राहते. फेब्रुवारीच्या सुमारास जेव्हा सोसाट्याचा वारा सुटतो, तेव्हा असा गहू जमिनीवर लोळतो (Lodging).
• रोगांचा प्रादुर्भाव: जास्त नायट्रोजनमुळे पिकाची पाने रसरशीत होतात, ज्यामुळे तांबेरा (Rust) आणि मावा यांसारख्या किडींना आमंत्रण मिळते.
• उत्पादनात घट: झाड नुसतेच उंच वाढते, पण त्यात फुटवे कमी येतात. परिणामी, ओंब्यांची संख्या घटते.

त्यामुळे, जर तुम्हाला गव्हाचे विक्रमी उत्पादन हवे असेल, तर तुम्हाला युरियासोबत इतर अन्नद्रव्यांचे संतुलन साधावे लागेल.

गव्हाचा ‘मास्टर डोस’: घटक आणि प्रमाण (प्रति एकर)

गव्हाच्या फुटव्यांच्या अवस्थेत (Tillering Stage) खालील खतांचे मिश्रण देणे म्हणजे पिकाला संजीवनी देण्यासारखे आहे. हे खत पेरणीनंतर २१ ते ३० दिवसांच्या दरम्यान, पहिल्या किंवा दुसऱ्या पाण्याचा वेळी द्यावे.

मास्टर डोसचे साहित्य:

खताचे नाव	प्रमाण (प्रति एकर)
युरिया (Urea)	१ बॅग (४५ किलो)
१०:२६:२६ (NPK)	१ बॅग (५० किलो)
झिंक सल्फेट (Zinc Sulphate)	२५ किलो
ह्युमिक ॲसिड (पर्यायी)	५०० ग्रॅम (फुटव्यांसाठी)

या मास्टर डोसमागील विज्ञान: हेच खत का?

कोणतेही खत टाकण्यापूर्वी त्याचा पिकाला काय फायदा होतो, हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

१०:२६:२६ चे महत्त्व (फॉस्फरस आणि पोटॅशची ताकद)

या खतात नत्र (१०%), स्फुरद (२६%) आणि पालाश (२६%) असते.

• फॉस्फरस (स्फुरद): गव्हाला फुटवे येण्यासाठी मुळांची वाढ मजबूत असावी लागते. फॉस्फरस मुळांना खोलवर नेतो, ज्यामुळे एका दाण्यापासून १० ते १५ जोमदार फुटवे निघतात.
• पोटॅश (पालाश): हे पिकाचे ‘संरक्षण कवच’ आहे. यामुळे खोड मजबूत होते, दाणा टपोरा होतो आणि ओंबीची लांबी वाढते. तसेच, वातावरणातील बदलांना तोंड देण्याची शक्ती पोटॅशमुळे मिळते.

झिंक सल्फेटची जादू

गव्हाच्या पिकात झिंकची कमतरता असेल, तर पाने पिवळी पडतात आणि वाढ खुंटते.

• झिंक: पिकात हरितद्रव्य (Chlorophyll) तयार करण्यास मदत करते, ज्यामुळे गहू काळोखी धरतो.
• सल्फर: झिंक सल्फेटमधील सल्फर (गंधक) हे बुरशीनाशकाचेही काम करते आणि पिकाला थंडीपासून वाचवते. यामुळे गव्हाच्या दाण्याला चकाकी येते.

खत देण्याची योग्य पद्धत आणि पाणी नियोजन (The Pro-Trick)

केवळ खत टाकून चालत नाही, तर ते पिकाला ‘लागू’ होणे महत्त्वाचे आहे. यासाठी ‘वॉटर स्ट्रेस’ (Water Stress) तंत्राचा वापर करा.

1. जमिनीला ओढ द्या: खुरपणी किंवा तणनाशक फवारणी झाल्यानंतर जमीन थोडी सुकू द्या. जमिनीला हलक्या भेगा पडल्या तरी चालतील. यामुळे झाडाच्या मुळांना हवेची गरज भासते आणि पीक खतांसाठी ‘भुकेले’ होते.
2. खत पेरणी: पाणी सोडण्यापूर्वी खताचे मिश्रण संपूर्ण शेतात समप्रमाणात विस्कटा. शक्य असल्यास सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी खत टाकावे.
3. हलके पाणी द्या: खत टाकल्यानंतर लगेच पाणी सोडा. जास्त पाणी साचवून ठेवू नका, अन्यथा नायट्रोजन जमिनीत खूप खोल निघून जातो (Leaching).

गव्हाच्या विविध अवस्था आणि अन्नद्रव्य व्यवस्थापन

गव्हाचे पीक साधारण १२० दिवसांचे असते. यात खालील चार टप्पे महत्त्वाचे आहेत:

1. मुकुटमुळे फुटण्याची अवस्था (CRI Stage – २१ दिवस): या वेळी हा मास्टर डोस देणे सर्वात फायदेशीर ठरते.
2. फुटवे येण्याची अवस्था (४०-४५ दिवस): या वेळी सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची (Micronutrients) कमतरता भासू देऊ नका.
3. ओंब्या बाहेर पडण्याची अवस्था (७०-८० दिवस): या वेळी 0:52:34 ची फवारणी केल्यास ओंब्यांची लांबी वाढते.
4. दाणे भरण्याची अवस्था (९०-१०० दिवस): या काळात 13:0:45 किंवा 0:0:50 ची फवारणी दाण्याला वजन आणि चकाकी देते.

तण नियंत्रण आणि कीड व्यवस्थापन

गव्हामध्ये हरळी, कुंदा किंवा कांद्यासारखी तणे असतात. खत देण्यापूर्वी तण काढणे अनिवार्य आहे, अन्यथा तुम्ही दिलेले महागाचे खत पीक घेण्याऐवजी तणच फस्त करेल.

• तणनाशक: पेरणीनंतर ३० दिवसांच्या आत ‘सल्फोसल्फ्युरॉन’ किंवा ‘मेटसल्फ्युरॉन’ चा वापर तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने करा.
• तांबेरा रोग: ढगाळ वातावरण असेल तर गव्हावर पिवळा किंवा तांबूस तांबेरा येतो. यासाठी प्रोपिकोनाझोल (Tilt) सारख्या बुरशीनाशकाची फवारणी वेळीच करा.

शेतकऱ्यांसाठी विशेष टिप्स (Expert Advice)

• सेंद्रिय खतांचा विसर पडू देऊ नका: रासायनिक खतांसोबतच एकरी २-३ गाड्या शेणखत किंवा गांडूळ खत वापरल्यास जमिनीचा पोत सुधारतो.
• बीजप्रक्रिया: जर तुम्ही पुढील वर्षी स्वतःचेच बियाणे वापरणार असाल, तर यावर्षी उत्पादित झालेल्या गव्हाची नीट साठवणूक करा.
• हवामान अंदाज: खत टाकण्यापूर्वी हवामान अंदाज नक्की पहा. जर मोठा पाऊस येणार असेल, तर युरिया टाकू नका, कारण तो वाहून जाण्याची शक्यता असते.

निष्कर्ष:

गव्हाची शेती हे निव्वळ कष्ट नाही, तर ते एक गणित आहे. जर तुम्ही योग्य वेळी, योग्य प्रमाणात आणि योग्य पद्धतीने खतांचा पुरवठा केला, तर एकरी २० ते २५ क्विंटल उत्पादन मिळवणे कठीण नाही. केवळ युरियाच्या मागे न लागता, संतुलित अन्नद्रव्यांचा (NPK + Zinc) वापर करा.

लक्षात ठेवा, “जेव्हा मुळे मजबूत असतील, तेव्हाच ओंब्या दमदार मिळतील!”

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

१. गव्हाला पहिले पाणी कधी द्यावे?

पेरणीनंतर २१ दिवसांनी, जेव्हा मुकुटमुळे (CRI) दिसायला लागतात, तेव्हा पहिले पाणी देणे सर्वात महत्त्वाचे असते.

२. झिंक सल्फेट मुळे गव्हावर काय परिणाम होतो?

झिंकमुळे गव्हाची पाने रुंद होतात आणि प्रकाशसंश्लेषण क्रिया वाढते, ज्यामुळे पीक जोमदार वाढते.

३. ओंबी मोठी होण्यासाठी काय करावे?

ओंबी निघताना पोटॅशयुक्त खतांचा वापर आणि पाण्याचे योग्य नियोजन (जमिनीत ओलावा राखणे) केल्यास ओंबी लांब आणि दाणेदार होते.

Gahu Master Dose.