madhumakshika palan – भारतासारख्या कृषिप्रधान देशात शेती आता केवळ पारंपरिक पिकांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. बदलत्या हवामानानुसार आणि वाढत्या गरजांनुसार शेतकरी आता ‘पूरक व्यवसायांकडे’ वळू लागला आहे. यापैकीच एक अत्यंत कमी गुंतवणुकीत आणि जास्त नफा देणारा व्यवसाय म्हणजे ‘मधमक्षिका पालन’ (Beekeeping).
नुकतेच भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) अंतर्गत ‘अखिल भारतीय समन्वित संशोधन प्रकल्प (AICRP) हनीबीज अँड पोलिनेटर्स’चे समन्वयक डॉ. सचिन सुरोशे यांनी वाशिम जिल्ह्यातील मधमक्षिकापालकांना मार्गदर्शन केले. त्यांच्या वैज्ञानिक सल्ल्यानुसार, मधमक्षिका पालन केवळ मध मिळवण्यासाठी नसून पिकांचे परागीभवन (Pollination) वाढवण्यासाठी आणि जैवविविधता जपण्यासाठी किती महत्त्वाचे आहे, यावर या लेखात आपण सविस्तर प्रकाश टाकणार आहोत.
मधमक्षिका पालनाचे महत्त्व: केवळ मध नव्हे, तर पिकांचे डॉक्टर! madhumakshika palan
अनेकांना वाटते की मधमाशी पालन म्हणजे फक्त मध गोळा करणे. परंतु, निसर्गचक्रात मधमाश्यांचे योगदान यापेक्षा कित्येक पटीने मोठे आहे.
- परागीभवन (Pollination): जगात उत्पादित होणाऱ्या ७०% पिकांचे परागीभवन मधमाश्यांद्वारे होते. जर मधमाश्या नसतील, तर सूर्यफूल, मोहरी, विविध फळभाज्या आणि बागायत पिकांचे उत्पादन ५०% पर्यंत घटू शकते.
- अतिरिक्त उत्पन्न: मध उत्पादनासोबतच ‘रॉयल जेली’, ‘बी वॅक्स’ (मेण), ‘प्रोपोलिस’ आणि ‘मधमाशीचे विष’ (Bee Venom) यांना आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत प्रचंड मागणी आहे.
- पर्यावरण संवर्धन: मधमाश्या जैवविविधता टिकवून ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
मधमक्षिका पालनातील प्रमुख आव्हाने
डॉ. सचिन सुरोशे यांनी स्पष्ट केले की, सध्या अनेक मधमक्षिकापालक नफ्याऐवजी तोट्याचा सामना करत आहेत. याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव
मधमाश्यांच्या कॉलनीवर हल्ला करणारे प्रमुख शत्रू म्हणजे:
- मेण भुंगा (Wax Moth): हा किडा पोळ्यातील मेण खातो आणि मधमाश्यांच्या घरट्याचे नुकसान करतो.
- छोटी मधमाशी भुंगी (Small Hive Beetle): ही भुंगी मधात अंडी घालते, ज्यामुळे मधाची गुणवत्ता खराब होते.
- व्हॅरोआ माइट्स (Varroa Mites): हे सूक्ष्म कीटक मधमाश्यांचे रक्त (हिमोलिम्फ) शोषतात, ज्यामुळे माश्या कमकुवत होतात.
हवामान बदल आणि प्रदूषण
अति उष्णता किंवा कडाक्याची थंडी मधमाश्या सहन करू शकत नाहीत. तसेच, शेतात होणारा रसायनांचा बेसुमार वापर मधमाश्यांच्या मृत्यूला कारणीभूत ठरतो.
डॉ. सचिन सुरोशे यांचे वैज्ञानिक कीड नियंत्रण सल्ले
डॉ. सुरोशे यांच्या मते, जर मधमक्षिकापालकाने वेळीच कीड ओळखली, तर ७० ते ८० टक्के नुकसान सहज टाळता येते. यासाठी त्यांनी खालील त्रिसूत्री दिली आहे:
स्वच्छता आणि प्रतिबंधात्मक उपाय (Sanitation)
- नियमित तपासणी: दर ७ ते १० दिवसांनी प्रत्येक पेटीची बारकाईने तपासणी करा. पेटीच्या तळाशी साठलेला कचरा, मृत माश्या आणि मेणाचे तुकडे त्वरित साफ करा.
- स्क्रीन बॉटम बोर्ड: पेटीच्या तळाला जाळी (Screen Board) वापरा, जेणेकरून कचरा खाली पडेल आणि हवा खेळती राहील.
- एंट्रन्स रिड्यूसर: पेटीचे प्रवेशद्वार मर्यादित ठेवा जेणेकरून बाहेरचे शत्रू कीटक आत शिरणार नाहीत.
- योग्य जागा: पेट्या नेहमी सूर्यप्रकाश मिळेल अशा आणि पाण्याचा निचरा होईल अशा उंच जागी ठेवाव्यात.
सेंद्रिय आणि जैविक नियंत्रण (Organic Control)
केमिकलचा वापर मधाची गुणवत्ता खराब करतो. त्याऐवजी खालील सेंद्रिय पद्धती वापरा:
- नैसर्गिक ॲसिड्स: व्हॅरोआ माइट्सच्या नियंत्रणासाठी थायमॉल, फॉर्मिक ॲसिड किंवा ऑक्सॅलिक ॲसिडचा तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने वापर करा.
- सौर उष्णता उपचार: भुंग्याचे नियंत्रण करण्यासाठी जुन्या पोळ्यांना सौर उष्णता द्या किंवा काही काळ फ्रीझिंगमध्ये ठेवा.
समेकित कीड व्यवस्थापन (IPM): काळाची गरज
डॉ. सुरोशे यांनी IPM (Integrated Pest Management) वर सर्वाधिक भर दिला आहे. ही एक अशी पद्धत आहे ज्यात यांत्रिक, जैविक आणि सांस्कृतिक उपायांचा मेळ घातला जातो.
“केवळ रसायनांवर अवलंबून न राहता, नैसर्गिक शत्रू कीटकांचा वापर आणि सापळ्यांचा (Traps) वापर केल्यास मधाची गुणवत्ता ‘एक्सपोर्ट क्वालिटी’ राहते.” – डॉ. सचिन सुरोशे
मजबूत कॉलनी कशी तयार करावी? (Tips for Strong Colony)
मध उत्पादन हे पूर्णपणे कॉलनीच्या मजबुतीवर अवलंबून असते.
- योग्य जातीची निवड: महाराष्ट्रात प्रामुख्याने सातेरी (Apis cerana indica) किंवा युरोपियन मधमाशी (Apis mellifera) या जातींचे संगोपन केले जाते. स्थानिक हवामानानुसार योग्य जात निवडा.
- पूरक आहार: जेव्हा निसर्गात फुलोरा कमी असतो, तेव्हा माश्यांना साखर सिरप (Sugar Syrup) किंवा ‘पोलन पॅटी’ (Pollen Patty) द्यावी लागते. यामुळे माश्या स्थलांतर करत नाहीत.
- राणी माशीची गुणवत्ता: कॉलनीचा विस्तार हा राणी माशीच्या अंडी घालण्याच्या क्षमतेवर असतो. दर १-२ वर्षांनी जुनी राणी माशी बदलून तरुण व कार्यक्षम राणी माशी आणावी.
- विनाकारण विस्तार टाळा: जर कॉलनीमध्ये माश्यांची संख्या कमी असेल, तर उगाच अतिरिक्त ‘सुपर बॉक्स’ लावू नका. यामुळे उष्णता टिकवणे माश्यांना कठीण जाते.
मध उत्पादन आणि अर्थशास्त्र
मधमक्षिका पालन हा अतिशय फायदेशीर व्यवसाय ठरू शकतो. योग्य व्यवस्थापन केल्यास:
- एका पेटीतून वर्षाकाठी २० ते ४० किलो मध मिळू शकतो.
- मधाचा सरासरी दर ३००-५०० रुपये प्रति किलो पकडला, तरी एका पेटीतून चांगले उत्पन्न मिळते.
- याशिवाय, शेती उत्पादनात होणारी २०-३०% वाढ हा अतिरिक्त फायदा आहे.
नवीन मधमक्षिकापालकांसाठी महत्त्वाची पावले
जर तुम्ही नवीन व्यवसाय सुरू करू इच्छित असाल, तर खालील बाबी लक्षात ठेवा:
- सुरुवात लहान करा: थेट ५० पेट्या घेण्यापेक्षा ५-१० पेट्यांपासून सुरुवात करून अनुभव घ्या.
- प्रशिक्षण घ्या: तुमच्या जिल्ह्यातील कृषी विज्ञान केंद्र (KVK) किंवा AICRP च्या केंद्रात जाऊन अधिकृत प्रशिक्षण घ्या.
- नोंदवही (Records): प्रत्येक पेटीतील कीड संख्या, दिलेला उपचार आणि उत्पादनाची नोंद ठेवा. यामुळे त्रुटी सुधारता येतात.
- संरक्षक साधने: मध काढताना नेहमी ‘बी-वेल’ (मुखवटा) आणि हातमोजे वापरा जेणेकरून माश्या चावणार नाहीत.
निष्कर्ष
मधमक्षिका पालन हे केवळ निसर्गाचे देणे नाही, तर ते विज्ञानावर आधारित एक शास्त्र आहे. डॉ. सचिन सुरोशे यांनी दिलेल्या मार्गदर्शनानुसार, जर आपण ‘स्वच्छता, जागरूकता आणि वेळेवर उपचार’ या त्रिसूत्रीचा अवलंब केला, तर भारतातील शेतकरी मध उत्पादनात जागतिक स्तरावर नाव कमावू शकतो.
या व्यवसायामुळे केवळ शेतकऱ्याचा खिसा भरत नाही, तर संपूर्ण पर्यावरणाचे रक्षण होते. त्यामुळे, चला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देऊन ‘मधुक्रांती’ घडवूया!
तुम्हाला मधमक्षिका पालनात काही समस्या आहेत का?
जर तुम्हाला कीड नियंत्रणाबद्दल किंवा प्रशिक्षणाबद्दल अधिक माहिती हवी असेल, तर तुमच्या जिल्ह्यातील कृषी अधिकारी किंवा ICAR-AICRP केंद्राशी त्वरित संपर्क साधा.
आमच्याशी जोडून राहा: अशाच शेतीविषयक माहितीपूर्ण लेखांसाठी आमचा ब्लॉग फॉलो करा आणि हा लेख गरजू शेतकऱ्यांपर्यंत नक्की शेअर करा!
madhumakshika palan
